|

روسیه و درگیری‌ها در شرق اوکراین

مهدی سنایی . سفیر ایران در روسیه

ادامه و تشدید درگیری‌ها در اوکراین میان طرفداران فدرالیسم و روس‌تبارهای شرق این کشور از یک‌سو و دولت کی‌یف در سوی دیگر، پتانسیل تنش و تغییر در سطوح داخلی (اوکراین)، دوجانبه (اوکراین با روسیه)، منطقه‌ای و بین‌المللی را همچنان حفظ کرده است. در آخرین تحولات، گروه اول در شرق اوکراین از جمله در شهرهای لوهانسک، دونتسک، اسلاویانسک و اُدسا همچنان بر نافرمانی از کی‌یف و دریافت خودمختاری تاکید دارند و در مقابل «پترو پوروشنکو» رییس‌جمهور جدید این کشور از اعاده حاکمیت و تمامیت سرزمینی اوکراین، حتی بازگرداندن شبه‌جزیره کریمه به خاک این کشور سخن می‌گوید و ارتش این کشور را مامور سرکوب نیروهای فعال در شرق اوکراین کرده است. هرچند کی‌یف بر این ادعا تاکید می‌کند که ناآرامی‌ها در شرق اوکراین، بخشی از برنامه مسکو برای تکرار سناریو کریمه است و مقامات غربی نیز در باب دخالت روسیه در این مناطق، ابراز نگرانی کرده‌اند؛ اما مسکو با رد این اتهامات، متقابلا کی‌یف و غرب را مسبب خشونت‌ها معرفی می‌کند و اصل تغییر دولت در اوکراین را نیز براندازی از طریق کودتا می‌داند. در این شرایط، پیش‌بینی‌ناپذیری شاخصه مهم تحولات اوکراین و شرق این کشور است و همچنان که پیداست، این تحولات به موضوع داخلی و حتی دوجانبه‌ای میان مسکو و کی‌یف ختم نمی‌شود و ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی حتی از جنبه‌های داخلی و دوجانبه آن مهم‌تر است. ولادیمیر پوتین، رییس‌جمهور روسیه طی سخنانی با اشاره به تحولات اوکراین تاکید کرد: «سیاست شناخته‌شده بازدارندگی در برابر روسیه که در قرن‌های ۱۸، ۱۹ و ۲۰ در جریان بوده، هم‌اکنون نیز در جریان است.» این دیدگاه که بروز بیرونی آن در رفتار سیاست خارجی روسیه، از جمله ورود «قاطع» آن به تحولات اوکراین و استفاده از تهدید نظامی در فرآیند الحاق شبه‌جزیره کریمه مشهود است، حاکی از استمرار ذهنیت نخبگان کرملین در مقوله‌های سنتی سیاست قدرت، یعنی امنیت، موازنه قوا و مزیت ژئوپلیتیکی است. بر این اساس، چرایی واکنش «سخت» روسیه به تحولات اوکراین و موضوع الحاق شبه‌جزیره کریمه تنها در چارچوب منشور رقابت کلان میان مسکو و غرب و «بازی ژئوپلیتیکی صفر» آنها قابل فهم است. مسکو عقب‌نشینی از اوکراین را مرادف با جای گرفتن غرب در این کشور، جابه‌جایی «فضای» رقابت/تقابل ژئوپلیتیکی روسیه با غرب به «خارج نزدیک» و تالی آن آسیب‌پذیرشدن بیشتر عمق راهبردی این کشور در بلندمدت می‌داند. در مقابل نیز، مسکو با «بیرون‌گذاری» بیشتر از تحولات اروپا و عرصه بین‌الملل مواجه خواهد بود. البته که این وضعیت مطلوب روسیه نیست و عقب‌نشینی آن در «بازی صفر» می‌تواند پیام «بدی» برای دوستان و دشمنان روسیه داشته باشد؛ بنابراین، کرملین مقاومت مستقیم را تنها راه‌حل مقابله با هجمه ژئوپلیتیکی غرب می‌داند و «وادادگی» در برابر غرب در اوکراین را آغازی بر ازدست‌رفتن «خارج نزدیک» و آرمان احیای موقعیت «قدرت بزرگ» روسیه تفسیر می‌کند. این نگاه ژئوپلیتیکی در غرب نیز دیده می‌شود. برخی سیاستمداران آمریکایی مساله الحاق شبه‌جزیره کریمه به روسیه را گواهی بر صحت ادعای میت رامنی مبنی بر این می‌دانند که روسیه دشمن اصلی ژئوپلیتیکی آمریکاست و تاکید دارند این تقابل ژئوپلیتیکی پیش از اوکراین در سوریه و ایران نیز وجود داشته است. به نظر کارشناسان، برای واشنگتن، اوکراین به خودی خود اهمیت ندارد و مساله مهم، قابل‌پذیرش‌نبودن تخطی روسیه از قواعدی است که آمریکا پس از فروپاشی شوروی بر ساختارهای اروپایی مسلط کرده است؛ بنابراین، در این «بازی صفر» همچنان که غرب می‌داند که عقب‌نشینی در برابر روسیه می‌تواند عواقب منفی بیشتری برای آنها داشته باشد، مسکو نیز تسامح در برابر غرب را مصادف با خسارات جبران‌ناپذیر می‌داند. در سوی دیگر، اروپایی‌ها که اصرار روسیه به پیشبرد اهداف خود در اوکراین از طریق فشار نظامی را خدشه به ساختار و مفاهیم سیاسی- امنیتی اروپایی تفسیر کرده و معتقدند با الحاق شبه‌جزیره کریمه به روسیه موضوع امنیت سرزمینی دوباره به فهرست مسایل امنیتی اروپا بازگردانده شده، در باب تهاجمی‌ترشدن سیاست خارجی روسیه و سرایت تبعات منفی آن نگران هستند. بر همین اساس، آنها، صرفنظر از فضاسازی آمریکا، به این نتیجه رسیده‌اند که باید مسوولیت مستقیم‌تری در قبال تغییر این ساختارها بر عهده گیرند. بنابراین، هرچند اروپا نسبت به آمریکا و سایرین از سیاست تحریم بیشتر متضرر خواهد شد، اما به نظر می‌رسد اهمیت حفظ ساختارهای اروپایی بر ملاحظات دیگر چربش یافته است. ‌اما، از آنجا که روسیه بخشی از اهداف خود در اوکراین را محقق‌شده می‌بیند و مایل به پذیرش تعهدات جدید و دادن هزینه‌های جدید نیست، رویکرد محافظه‌کارانه‌تری نسبت به تحولات شرق اوکراین در مقایسه با موضوع کریمه در دستور قرار داده است؛ چراکه اساسا مداخله نظامی و الحاق یک شهر، مطالبه و انتظارات را در شهر دیگر برانگیخته و مجموعه‌ای از کنش و واکنش‌های احتمالا کنترل‌ناپذیر و به تبع آن، بی‌ثباتی بیشتر را در پی خواهد داشت. بر همین اساس مسکو از ضرورت فدرالی‌شدن اوکراین سخن به میان آورده و از نگاه به تحولات این منطقه در چارچوب مدل کریمه احتراز دارد. در سوی دیگر، آمریکا نیز به واسطه مشکلات خود در سطوح مختلف منطقه‌ای و بین‌المللی، از جمله در موضوع عراق، سوریه و افغانستان و آگاهی از مشکل‌بودن حل برخی از این مشکلات، بدون کمک روسیه مایل به درگیری بیشتر با مسکو نیست و شکل‌بندی جبهه‌ای با محوریت روسیه علیه خود را مطلوب نمی‌داند.اما نباید این را از نظر دور داشت که در مقطع حاضر، شاید گزینه مطلوب غرب تشدید تنش‌ها در اوکراین و مجاب‌کردن مسکو به دخالت بیشتر باشد چراکه در شرایط فعلی غربی‌ها هزینه خاصی در اوکراین نمی‌پردازند و تنها با جنگ رسانه‌ای و لفظی می‌توانند هزینه‌های روسیه را افزایش داده و از این طریق زمینه را در میان و بلندمدت برای تقویت حضور خود در اوکراین و تحقق اهداف خود فراهم آورند. کی‌یف نیز که کریمه را از دست داده و رسما از کنترل مناطق شرقی عاجز مانده، به نظر می‌رسد، نامتمایل نیست که با اقدام نظامی در شرق اوکراین، روسیه را وادار به واکنش نظامی کند چراکه از این طریق می‌تواند توجه بیشتری از جامعه جهانی و حمایت بیشتری را از کشورهای غربی دریافت کند و با توجه به اینکه در عمل، توان مقابله با روسیه و روس‌تبارهای مورد حمایت مسکو در شرق این کشور را ندارد، تنها امید آن برای مقابله با مسکو، فشار جامعه جهانی و حمایت غرب است.
منبع: ایراس

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.