|

مهرجویی امروز؛ مهرجویی دیروز

«اشباح» بی‌حوصله

سیدمحمدرضا فهمیزی

نام مهرجویی به خاطر پیشینه‌اش و نیز به عنوان یکی از پایه‌گذاران موج نوی سینمای ایران در اواخر دهه40 قطعا در تاریخ سینمای ایران جاودان خواهد بود. اما به‌راستی چه اتفاقی رخ داده که فیلمسازی که روزگاری تنها کسانی می‌توانستند درباره کارهایش حرف بزنند و نظر دهند که علاوه بر شناخت عمیق از سینما از فلسفه هم سررشته‌ای داشته باشند به جایی رسیده که حتی فروشندگان عادی «دی‌وی‌دی» هم درباره نقاط ضعف کارهایی نظیر: «نارنجی‌پوش» و «چه خوبه که برگشتی» نظر می‌دهند. اینکه در اندیشه مهرجویی چه می‌گذرد و آیا این نظریه برخی‌ها که سردستی‌بودن آثار اخیر او حاصل اتفاقی است که برای «سنتوری» افتاده یا نه را هیچ‌کس نمی‌داند جز خودش. اما آنچه به روشنی قابل دریافت است، دگرگونی شدید فیلم‌های چندسال گذشته استاد (دست‌کم به نسبت آثار برجسته دهه70 او) تا حد نزدیک‌شدن به مرزهای فیلمفارسی است. واقعا اگر کسی تیتراژ فیلم‌های چندسال اخیر او را نبیند، کمتر می‌تواند احتمال دهد که سازنده آنها همان کارگردان شاهکارهایی چون: گاو، دایره مینا، اجاره‌نشینها، هامون، سارا و... است؟ واقعیت این است که مهرجویی امروز (به هر دلیلی) از آن فیلمساز برجسته‌ای که زمانی بود فاصله گرفته است. او سال‌هاست که دیگر آدم کم‌‌حوصله‌ای شده است که فیلمسازی را تنها به عنوان یک عادت (یا شاید هم امرارمعاش) انجام می‌دهد نه فعالیتی هنری و این کم‌حوصلگی در این کار هم مانند تمام فیلم‌های اخیرش موج می‌زند. در «اشباح» ایراداتی دیده می‌شود که جز بی‌دقتی و بی‌حوصلگی دلیل دیگری نمی‌تواند داشته باشد مثلا: «رزا» چندماه دیگر 18ساله می‌شود و اگر وقایع فصل‌های نخست فیلم را مربوط به سال 57 بدانیم پس طبیعتا زمان حال در فیلم باید سال 75 باشد در حالی‌که افتتاح پرورشگاه سال 79 است، خدمتکار که بعدا معلوم می‌شود چهارماهه باردار است و به خاطر کمردرد نمی‌تواند سبد برنج آبکش‌شده را بلند کند، قاعدتا باید از دستش به زمین بیفتد نه اینکه مثل قهرمانان پرتاب دیسک المپیک سبد به آن سنگینی را به هوا پرتاب کند، یافتن نام بیماری مازیار از طریق اینترنت اینقدر سخت و غیرممکن نبود که هیچ اشاره‌ای به آن نشود و... . این کم‌حوصلگی و کم‌توجهی وجه اشتراک تمام آثار سال‌های اخیر مهرجویی شده و در همه ارکان فیلم جاری است. فیلمنامه که تا همین حدود یک دهه گذشته هم یکی از مهم‌ترین نقاط قوت آثارش بود حالا ضعف‌هایی دارد. در «اشباح» شخصیت‌پردازی ایراد دارد مثلا: تماشاگر هیچ شناختی از گذشته تیمسار و سارا به عنوان دو شخصیت مهم داستان ندارد. تیمسار چه شخصیتی دارد؟ آیا همیشه دایم‌الخمر بوده یا در حال حاضر اینگونه است؟ اصلا چرا دایم‌الخمر شده است؟ یا سارا که تنها چیزی که از گذشته‌اش می‌دانیم این است که در مقطعی به قهر خانه‌اش را ترک و سراغ «دایی بابا» (وکیل خانواده) می‌رود که مورد پذیرش او قرار نمی‌گیرد و مجبور به بازگشت به خانه می‌شود. به‌علاوه او که با آن نفرت «تاجی» را بیرون کرده چرا باید از وجود دختر او باخبر شود؟ و چگونه؟ چرا نگهداری از رزا را می‌پذیرد؟ و چرا از او به عنوان کلفت استفاده می‌کند؟ چرا یک کلفت را با خود به فرودگاه برای استقبال از پسرش می‌برد؟ مازیار که می‌داند می‌میرد چرا می‌خواهد با رزا ازدواج کند؟ شخصیت «دایی بابا» چه کارکردی در داستان دارد؟ و نبودنش چه لطمه‌ای به درام می‌زند؟ و... . اما بازیگری هم که همیشه از بزرگ‌ترین امتیازات کارهای مهرجویی بود در «اشباح» بیشتر از تمام کارهای قبلی‌اش نزول کرده است به نحوی که مجموع بازی‌های این فیلم را می‌توان ضعیف‌ترین بازی‌ها در کل فیلم‌های مهرجویی دانست و «امیرعلی دانایی» را ضعیف‌ترین بازیگر تمام کارهای او. دیالوگ‌گویی «مازیار» در لحظات احساسی فیلم دقیقا مانند دیالوگ‌گویی نابازیگری است که نه تا حالا دوربین دیده و نه حتی فیلم. بازی او هم به غیرقابل باوری ضعیف است از جمله: وقتی در اواخر فیلم با افشاگری مادرش متوجه می‌شود دختری که عاشقش بود و می‌خواست با او ازدواج کند خواهرش است نه‌تنها هیچ احساسی در چهره‌اش نمی‌بینیم بلکه خیلی راحت می‌گوید: «من هنوزم تو را دوست دارم اما مثل خواهر.» این را مقایسه کنید با بازی بیرونی و مناسب «رزا» (هنگامه حمیدزاده) در همان صحنه. ضمن اینکه بازی و ظاهر «مازیار» بیشتر شبیه آدم‌های عارف‌مسلک است تا هنرمند و بر عکس بازی و ظاهر «معمار» (حسن معجونی) که بیشتر شبیه هنرمندان است تا معماران. واقعا پیش از انقلاب کدام معماری، ظاهری را داشت که «معجونی» در این فیلم دارد؟ همایون ارشادی که کماکان همان تیپ و بازی کلیشه‌ای همیشگی‌اش را ارایه می‌دهد. مهتاب کرامتی که بازی‌های خوب زیادی را از او دیده‌ایم ضعیف‌ترین بازی تمام دوره کاری‌اش را در این فیلم ارایه می‌دهد. در صحنه‌ای که از بیماری و مرگ نزدیک پسرش باخبر می‌شود، هیچ احساس، هیجان و شوکی در چهره‌اش دیده نمی‌شود. اینکه مهرجویی 22سال پس از «سارا» دوباره سراغ اقتباس اثری از ایبسن می‌رود شاید برای برخی‌ها نشانه امیدوارکننده‌ای از پایان روند نزولی چندساله اخیر او باشد. اما مهم این است که او چگونه می‌گوید نه اینکه چه می‌گوید. فساد و زندگی‌های ویران طبقه اشراف به خودی خود حرفی کلیشه‌ای و تکراری است اما آیا برای شکافتن این نظر کوچک‌ترین اثری از تحلیل‌های روانشناختی، فلسفی و اجتماعی که در کارهایی نظیر: هامون، پری، بانو، سارا و... . وجود داشت، دیده می‌شود؟ قهرمان‌ها تنها مربوط به صحنه‌های ورزشی نیستند. مهرجویی هم برای چند نسل قهرمانی بود در حوزه خودش و معمولا انسان‌ها (در هر جای دنیا) دوست ندارند سقوط قهرمانانشان را بپذیرند. اما واقعیت هرگز تغییر نمی‌کند حتی اگر ما چشمانمان را ببندیم. پس چاره‌ای نداریم جز اینکه بگوییم: خداحافظ مهرجویی هامون!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.