|

رابطه علوم سیاسی و تاریخ

جامعه‌پذیری سیاسی

حسینعلی نوذری

تاریخ به‌عنوان یک رشته آکادمیک چه سهمی در خصوص بسط و گسترش برخی از حوزه‌های رشته علوم سیاسی ایفا کرده و می‌کند و تا چه پایه آشنایی دانشجویان رشته علوم سیاسی با تاریخ ضروری است؟ پیتر برگ اشاره دارد تا پیش از آنکه ضرورت همکاری تاریخ و علوم سیاسی یا تاریخ و علوم اجتماعی مدنظر قرار گیرد، این دو جریان همدیگر را برنمی‌تابیدند. اما خوشبختانه به یمن شکل‌گیری رویکرد بین‌رشته‌ای این همکاری و تامل، گسترش بیشتری پیدا کرد به طوری که امروزه امکان پرداختن به علوم سیاسی بدون ورود به مباحث تاریخی اعم از اطلاعات، اسناد و مدارکی که تاریخ و تاریخ‌نگاران ارایه می‌دهند یا بدون روش‌ها و تحلیل‌های مشخصی که مورخان مطرح می‌کنند، وجود ندارد. بنابراین توجه به این مساله حایزاهمیت است که امروزه علوم‌سیاسی و تاریخ نمی‌توانند درهایشان را به روی همدیگر ببندند. بحث را با حوزه‌ای که در آن تدریس می‌کنم، ادامه می‌دهم: «مبانی علم سیاست». مقولات و مفاهیمی در مبانی علم سیاست وجود دارد که اگر بخواهیم آنها را به دانشجویان توضیح دهیم، باید برش یا مقطعی تاریخی ایجاد کنیم. در حقیقت دانشجویان باید تصویری تاریخی از این مقولات و مفاهیم داشته باشند تا بتوانند با کارویژه‌های اساسی این مفاهیم در گفتمان علوم سیاسی آشنا شوند. به عنوان مثال؛ اگر بخواهیم مفهوم «سیاست» را در درس مبانی علم سیاست به دانشجویان شرح دهیم، باید برشی تاریخی در این حوزه داشته باشیم. به این معنا که ابتدا باید به اعصار کلاسیک بازگردیم؛ به زمانی که زمینه پیدایش مفهوم سیاست فراهم شد و نشان دهیم چرا سیاست به وجود آمد و چیستی و چرایی پیدایش سیاست چه چیزی بوده است؟ از این‌رو، دانشجو از حوزه گفتمان علوم سیاسی خارج شده و به یک فضای تاریخی - عصر کلاسیک و باستان - منتقل می‌شود. برای نمونه زمانی که در مبانی علم سیاست از جامعه صحبت می‌شود، یکی از تمثیل‌هایی که از تاریخ به خدمت گرفته می‌شود، تمثیل رابینسون کروزوئه است: تا زمانی که او در آن جزیره دورافتاده، تک و تنها زندگی می‌کند هیچ اختلاف، درگیری و مشکلی ندارد اما به‌محض اینکه سروکله «جامعه» پیدا می‌شود بر سر حتی کوچک‌ترین مسایل دچار تعارض می‌شوند. بنابراین برای رفع این تعارضات، اصول و قواعدی برای خودشان وضع می‌کنند و از اینجاست که به تعبیر اصحاب علوم سیاسی، «سیاست» شکل می‌گیرد؛ یعنی تلاش برای حل ‌اختلافی که ناشی از سلیقه‌ها، اختلافات و تفاوت در نگرش‌هاست. به این ترتیب در توضیح و تشریح اولین مفهوم علوم سیاسی، یعنی مفهوم «سیاست» و پیدایش جامعه سیاسی، باید به تاریخ رجوع کرد. این مساله را نه‌تنها در حوزه مفهوم سیاست، بلکه در باب مفاهیم قدرت، دولت، حاکمیت، حکمرانی و مفاهیم انتزاعی دیگری مثل مفاهیم آزادی، مشروعیت، اطاعت و اقتدار و... نیز شاهدیم. زمانی که دست به تعریف این مفاهیم می‌زنیم، مجبوریم مصادیق و مابه‌ازاهای تاریخی این مفاهیم را ارایه کنیم تا دانشجو متوجه شود اگر از تحول دولت صحبت می‌کنیم، این تحول، امری انتزاعی یا نظری صرف نیست و باید روند پیدایش دولت را با کشاندن دانشجویان به بسترهای و زمینه‌های تاریخی نشان داد. در حوزه فلسفه سیاسی نیز باید به همین صورت عمل کنیم. اگر در این حوزه بخواهیم مفهوم فلسفه سیاسی و مفاهیم موجود در آن را به دانشجو ارایه دهیم، باید به بسترهای تاریخی رجوع کنیم و برای پردازش مفاهیم موجود در فلسفه سیاسی، پرتو رویکردهای تاریخی را به خدمت بگیریم. به‌عنوان مثال، کوئنتین اسکینر در تلاش برای تدوین فلسفه سیاسی و تاریخ فلسفه سیاسی از رویکرد مطالعات تاریخی استفاده می‌کند. او با استفاده از این رویکرد به ترسیم فلسفه سیاسی می‌پردازد. به‌نظر من، آنچه الزاما در حوزه علوم سیاسی از تاریخ استفاده می‌شود، جدا از مفهوم دولت-شهر، پدیده‌ای است به نام «خوپذیری سیاسی» یا «جامعه‌پذیری سیاسی»؛ یکی از مفاهیمی که هم در مبانی نظریه سیاسی، هم در جامعه‌شناسی سیاسی و هم در مبانی علم سیاست با آن سروکار داریم. این مفهوم چه فرآیندهایی دارد؟ در ادوار گذشته افراد چگونه با مسایل جامعه برخورد می‌کردند؟ آیا اساسا مفهوم جامعه‌پذیری سیاسی آنچنان که امروزه در علوم سیاسی مطرح است در گذشته نیز محلی از اعراب داشت یا این مفهوم بر ساخته امروز است؟ با رجوع به تاریخ متوجه می‌شویم که این مفهوم با توجه به ابعاد و ویژگی‌هایی که دارد، امری نوظهور نیست، بلکه مطالعات تاریخی نشان می‌دهد خوپذیری سیاسی در مقاطع مختلف تاریخی با شدت و ضعف یا در سطوح مشخص حضور داشته است. بنابراین مفاهیم علوم سیاسی واجد بستر و زمینه‌های تاریخی هستند و بدون درک این بستر و زمینه‌های تاریخی نمی‌توانیم مفاهیم را برای مخاطبان‌مان فهم‌پذیر کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.