|

«پیوند عضو» و مشکلات آن از دیدگاه «ایرج فاضل»

فردا روز دیگری است

رضا حسینمردی

پیوند اعضا، از دیرزمان در فکر و اندیشه بشر وجود داشته است و به‌نحوی در آثار کهن نمایان است. آرم انجمن پیوند اعضای ایران از قدیمی‌ترین آثار باقیمانده از حجاری‌های تخت‌جمشید گرفته شده است. پیوند سر انسان و بال سیمرغ و پنجه عقاب به تنه شیر، در تندیس‌ها و نگاره‌های باستانی، نمونه شگفت‌انگیزی از این رویای انسان محسوب می‌شود. هر ماه تعداد زیادی بیمار به‌دلایلی مانند تصادف و سوانح به مرگ‌مغزی مبتلا می‌شوند، ولی متاسفانه بیشتر خانواده‌های این افراد، به پیوند اعضا رضایت نمی‌دهند و بیمارانی که در نوبت پیوند اعضا قرار دارند، همچنان از نعمت سلامت محروم می‌مانند. مسایل متعددی از قبیل باورهای مذهبی، آداب و رسوم اجتماعی، ارتباطات فامیلی و سطح آگاهی، بر میزان اهدای اعضا از بیماران مرگ‌مغزی تاثیرگذار است. تعداد پیوند اعضا از بیماران مرگ‌مغزی به دلیل کمبود اعضای اهدایی قابل پیوند، کم است و هر سال هزاران بیمار جان خود را از دست می‌دهند. با توجه به جایگاه ویژه پیوند اعضا در سال‌های اخیر، گفت‌وگویی با دکتر «ایرج فاضل»، رییس انجمن علمی پیوند اعضای ایران و رییس جامعه جراحان ایران ترتیب دادیم که در ادامه می‌خوانید. خوشبختانه پیوند اعضا در ایران، روند نسبتا خوبی داشته است. در شرایط حاضر می‌توان گفت که از نظر پیوند اعضا خودکفا هستیم و تقریبا همه نوع پیوند اعضایی که در دنیا انجام می‌شود، در کشور ما نیز انجام می‌شود و هیچ بیماری مجبور نیست برای این گونه‌ عمل‌های جراحی به کشور دیگری برود. این وضعیت مایه سربلندی است، اما به آن معنی نیست که مشکلی وجود ندارد. متاسفانه مشکلاتی وجود دارد، ولی جامعه پزشکی و جراحان کشور با مجاهدت‌ها و تلاش‌های خود، پیوسته در حال رفع این مشکلات بوده‌اند. یکی از مسایل مهم، تعداد کم اعضایی است که باید پیوند شود زیرا همیشه تقاضا خیلی بیشتر از عرضه است. بر این اساس، بسیاری از بیماران نیازمند پیوند باید در فهرست انتظار بمانند و گاهی در برخی موارد، عمرشان در این صف انتظار به پایان می‌رسد. براساس آمار، تخمین زده می‌شود که حدود پنج‌هزار بیمار نیازمند پیوند کبد در کشور داریم. ظرفیت انجام پیوند، برای همه این افراد کفایت نمی‌کند. در نتیجه تعدادی از این بیماران قبل از رسیدن به پیوند، جان خود را از دست می‌دهند که این مساله نیازمند راه‌اندازی مراکز بیشتر یا گسترش امکانات پیوند اعضا است. یکی از مشکلات مهم در مورد عضو پیوندی، در خصوص پیوند کلیه است. تامین کلیه از‌ دهنده غیرفامیل، دغدغه مهمی محسوب می‌شود. اینکه فردی به دلیل تنگدستی و فقر، کلیه خود را در اختیار فرد دیگری قرار دهد، موضوعی است که در هیچ کجای جهان و به‌ویژه در ایران پذیرفته نیست. راه‌حل درست این مشکل، آن است که اهدای عضو و پیوند اعضا از افراد مرگ مغزی را گسترش دهیم تا دیگر نیازی نباشد که هموطنان کلیه را از افرادی تهیه کنند که به‌خاطر پول، کلیه خود را می‌فروشند. چند سال قبل در کنفرانس استانبول، ایران نیز جزو کشورهایی بود که تعهد کرد این نوع پیوند را در کشور خود انجام ندهد. به بیان دیگر گرفتن عضو از قربانیان مرگ مغزی، راه چاره نهایی است. خوشبختانه به دلیل اعتقادات مذهبی، روند اهدای عضو از افراد مرگ مغزی در حال گسترش است. چه خوب است به جای آنکه اعضای قابل پیوند افرادی که در اثر سوانح و حوادث، دچار مرگ‌مغزی می‌شوند، پس از خاکسپاری فاسد، متلاشی و تجزیه شود، در بدن بیماران نیازمند عضو قرار داده شود تا به این ترتیب جان این افراد بیمار نجات یابد. هر نفر قربانی مرگ‌مغزی، می‌تواند شش تا هفت بیمار نیازمند عضو را از مرگ حتمی نجات دهد. این از نظر ارزش و بهای اجتماعی، معرفتی و دینی، قابل جبران نیست. چندی پیش در یکی از نشریات در مورد این موضوع مطالبی نادرست نوشته شده بود و به نوعی، مشکلی را که در پیوند کلیه وجود دارد، به قربانیان مرگ مغزی تعمیم داده و بحث خرید و فروش عضو را پیش کشیده بود. باید اذعان کرد در خصوص افراد مرگ مغزی، هیچ بیمار گیرنده‌ای، حتی ریالی به اهداکننده عضو پرداخت نمی‌کند و این عمل اقدامی انسانی و خداپسندانه و به صورت رایگان است که همه باید کوشش کنیم که این اقدام زیبا گسترش یابد. رسانه‌ها، صدا و سیما، حتی گویندگان و واعظان نیز باید به گسترش این روند کمک کنند. جایگاه پزشکی ایران در جهان دکتر «فاضل» در ادامه به جایگاه پزشکی ایران در جهان اشاره کرد و گفت: نباید دچار خودبزرگ‌بینی بشویم و بخواهیم که ثابت کنیم از تمام دنیا جلو افتاده‌ایم. ما سهم خود را در پزشکی به‌عنوان وظیفه، بسیار خوب ادا کرده‌ایم. شاید خودکفاترین بخش کشورمان، پزشکی ایران باشد. یکی از علل صدماتی که پزشکی کشور متحمل می‌شود، این است که از بقیه بخش‌ها جلوتر است و به همین دلیل نیز پیوسته مورد اتهام است و با دید خاصی به آن نگاه می‌کنند. ایران خدمات پزشکی خیلی خوبی دارد و در جایگاه خود توانسته نیازهای مردم را برآورده کند البته این گفته به آن معنی نیست که همه خدمات در اختیار همگان قرار دارد! تا آن روز موعود، خیلی فاصله داریم و تا رسیدن به زمانی که بیمه‌ها اصلاح و ساماندهی شوند، فاصله داریم ولی از نظر ارایه خدمات پزشکی چیزی کم نداریم و در رتبه‌های بسیار خوب دنیا هستیم. برخلاف تصوری که عده‌ای معتقدند با کمبود برخی دستگاه‌ها و تجهیزات در کشور مواجه هستیم، من می‌گویم که حتی بسیاری از دستگاه‌ها را در کشور بیش از تعداد مورد نیاز و استانداردهای جهانی داریم. به‌عنوان مثال در کانادا برای انجام یک مورد «ام‌آرآی» باید چندین روز و حتی چند ماه در نوبت انتظار قرار گرفت، ولی خوشبختانه یا متاسفانه در ایران ظرف مدت چند ساعت این ابزار تصویربرداری در اختیار بیمار قرار می‌گیرد. البته متاسفانه در واردات برخی از این تجهیزات و ابزارهای گرانقیمت، افراط شده است. این مساله هزینه عظیمی به مردم و بودجه بهداشت و درمان کشور تحمیل می‌کند. در خصوص دستگاه پت‌اسکن باید گفت که وجود یک یا دو دستگاه در ایران می‌تواند نیاز بیماران به این ابزار تشخیصی را برطرف کند. زمانی که در آمریکا مشغول تحصیل و کار بودم در همان زمان‌ها بود که دستگاه سی‌تی‌اسکن تولید و عرضه شده بود. در آن زمان روسای چهار بیمارستان بزرگ شهر محل تحصیل من، مدت‌ها جلسه می‌گذاشتند که آیا دستگاه سی‌تی‌اسکن به این شهر بیاوریم یا نیاوریم؟ اگر آوردیم در کدام مرکز قرار دهیم و... . این در شرایطی بود که آمریکا کشور سازنده سی‌تی‌اسکن بود، ولی پزشکان و تصمیم‌گیران سلامت در آن زمان، با احتیاط و دیدگاه همه‌جانبه تصمیم‌گیری می‌کردند. ولی متاسفانه ما در کشور دچار افراط و تفریط شده‌ایم. باید گفت لزومی ندارد بسیاری از دستگاه‌های موجود، با این تعداد کنونی در گوشه‌وکنار شهر استفاده شود. این مساله جنبه تجاری پیدا می‌کند و در پی این مساله، کمر بودجه پزشکی خم می‌شود و پول‌ها و بودجه‌ها صرف چیزهایی می‌شود که ضروری نیست. من بیماران متعددی را مشاهده کردم که بدون نیاز و ضرورت به تصویربرداری پزشکی، اقدام به این کار کرده‌اند. گردش کاری این ابزارها، مردم را وادار به انجام اقدامات مذکور می‌کند. دیدگاهی در خصوص سایر ابزارهای تشخیصی امروزه سونوگرافی مانند گوشی پزشکی کاربرد دارد. طبیعی است که نمی‌توان این اقدام را که یک پزشک برای بیمار اختصاصی خود انجام می‌دهد، مورد سرزنش قرار داد. رئیس جامعه جراحان ایران با بیان مطلب فوق افزود: مشکل زمانی مطرح می‌شود که یک فرد غیررادیولوژیست (به عنوان مثال متخصص زنان و...) به کاری غیرمرتبط با تخصص خود اقدام می‌کند و وارد حیطه تشخیص برای بیمار می‌شود و در اصل، در کار رادیولوژیست مداخله کند و سونوگرافی را برای دیگران (غیر از بیمار اختصاصی خود) انجام دهد. برخی کمبودها هنوز وجود دارد. من یادم می‌آید که اوایل انقلاب برای واردات یا تولید واکسن، مذاکرات خود با کشور کوبا را شروع کردیم ولی هنوز مشکل تامین یا تولید واکسن در کشور وجود دارد. در قسمت‌هایی پیشرفت‌ها خوب بوده، ولی در برخی موارد این‌طور نبوده است. تحریم در کیفیت و کمیت داروی کشور تاثیر گذاشته، ولی نکته مهم در این میان این است که مصرف دارو در کشور بسیار بالاست و بیش از حد مورد انتظار دارو تجویز و مصرف می‌کنیم. به عنوان مثال، زمان زلزله رودبار و منجیل را یادآور می‌شوم. آن زمان از مردم برای تامین داروی موردنیاز زلزله‌زدگان کمک گرفته شد. از مردم خواستند که داروهای موجود در منزل خود را در اختیار زلزله‌زدگان قرار دهند. حجم این داروها به حدی زیاد بود که مجموعه ورزشی آزادی برای جمع‌آوری در نظر گرفته شده بود. این در حالی بود که درصد قابل‌توجهی از این داروها، غیرقابل استفاده یا تاریخ گذشته بود و... این نشان‌دهنده آن است که ما چقدر بی‌رویه دارو تجویز می‌کردیم یا مصرف می‌کنیم. به‌نظرم بدون اینکه فشاری به مردم وارد شود، باید بیمه‌ها حمایت کنند تا داروی ارزان در اختیار بیماران قرار گیرد اما از سوی دیگر پزشکان نیز بر اساس دستورالعمل‌های تدوین‌شده و با در نظر گرفتن اصول تجویز منطقی دارو، باید اقدام به این کار کنند. بیمه باید از یک داروی موثر و باکیفیت حمایت کند دکتر «فاضل» در پایان به لزوم حمایت از سلامت کشور اشاره کرد و گفت: دولت کریمه باید بداند و می‌داند که باید به تمام بخش‌های نیازمند بودجه که در توسعه پایدار نیز نقش دارند، توجه ویژه‌ای را مبذول کند. اما در این میان، دو بخش سرآمد همه است. به سلامت و دانش باید بیش از بقیه مسایل توجه شود. اغلب اوقات این مساله برعکس بوده و وزارتخانه‌های بهداشت و آموزش، فقیرترین وزارتخانه‌ها بودند. شرط توسعه این است که به این دو وزارتخانه توجه بیشتر داشته باشیم. من سال‌های نه‌چندان دور، به‌عنوان وزیر هر دو وزارتخانه خدمت کردم و تاکید می‌کنم که باید به این مجموعه عظیم بیشتر کمک کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.