اهمیت انجام پژوهشهای زمینشناختی زمینلرزه
زندگی ایمن بر پهنههای جنبا
شهریار سلیمانیآزاد .دکترای زمینشناسی ساختمانی-پارینهلرزهشناسی از دانشگاه Montpellier فرانسه پژوهشگر سازمان زمینشناسی کشور
از آنجا که تخلیه سریع انرژی انباشتهشده در پوسته شکننده کرهزمین توسط رخداد یک زمینلرزه بزرگ که فقط طی چندثانیه صورت میپذیرد نیازمند تجمع بسیار بطئی و آرام آن در گذر زمانی بسیار طولانی طی دههها، سدهها و گاه هزارههاست، از اینرو دوره بازگشت زمینلرزههای بزرگ و اثرگذار هر منطقه وابستگی بسیار زیادی به آهنگ تجمع انرژی یادشده دارد. به بیان دیگر و به شکلی منطقی، دوره بازگشت زمینلرزههای بزرگ روی یک پهنه گسلی جنبا و لرزهزا بسیار طولانیتر از دوره بازگشت زمینلرزههای کوچکتر آن است. در بررسی این موضوع که آیا یک ساختگاه، شهر یا... از دیدگاه رخداد زمینلرزه در معرض خطری جدی است یا خیر همیشه و در گام نخست، این پیشینه لرزهخیزی است که بهعنوان سندی محکم توسط متخصصان بهکار گرفته میشود. یعنی اگر یک منطقه در گذشته حتی یک زمینلرزه بزرگ را تجربه کرده باشد پتانسیل تجربهکردن دوباره آن را نیز بهحتم داراست. برپایه نتایج برآمده از پژوهشهای انجامپذیرفته طی سالیان گذشته در کشور، آهنگ تجمع انرژی زمینلرزهای در بسیاری از مناطق ایران بسیار آرام و در نتیجه دوره بازگشت زمینلرزههای بزرگ نیز در بیشتر موارد طولانی
است. از اینرو، عدم ثبت زمینلرزهای بزرگ طی بازه زمانی چنددهه گذشته، یعنی از زمان شکلگیری شبکههای لرزهنگاری مناسب یا حتی در طی تاریخ شکلگیری یک شهر یا... الزاما گویای ایمنبودن آن از دیدگاه خطر زمینلرزه نیست. در چنین شرایطی، یکی از کارآمدترین ابزارها در تعیین و شناسایی مناطق دارای پتانسیل خطر زمینلرزه و نیز در تعیین میزان خطر یادشده انجام پژوهشهای مرتبط با اثرات بهجامانده از فعالیتهای زمینلرزهای گسلها در گذشتههای نهچندان دور است. انجام اینگونه از بررسیهای زمینشناختی آشکارکننده اطلاعات ارزشمندی از مکانهای بالقوه خطرناکتر و نزدیکتر به سرچشمههای لرزهزا یعنی گسلهای جنبا از یکسو و نیز نمایانگر شواهد مرتبط با مقدار بیشینه بزرگایی است که هر یک از آنها بهصورت بالقوه قادر به ایجاد آن هستند. به دلیل ژرفنبودن بیشتر زمینلرزههای بزرگ در پوسته شکننده ایران، شکلگیری شکستگیها و جابهجاییها روی پهنههای گسلی مرتبط با آنها بههمراه رشد دیگر ساختارها، در گذر زمانی طولانی و بهتدریج اختلاف ارتفاعاتی را در سطح زمین به شکل رشتهکوهها پدید آورده است. از سوی دیگر، اقلیم خشک و نیمهخشک
ایرانزمین نیز از دیرباز عاملی مهم در تمرکز روستاهای قدیمی و شهرهای جدید برآمده از رشد آنها در کنار این رشتهکوهها برای حل بحران آب بوده است. غافل از اینکه این نزدیکترشدن هرچه بیشتر به پهنههای گسلی جنبا در کنار ساختوساز ابنیه عمدتا نامقاوم، ما ایرانیان را روزبهروز در مقابل رخداد زمینلرزهها آسیبپذیرتر کرده است. در طی سالیان گذشته نیز با توجه به بیتوجهی غیرقابل انکار برخی برنامهریزان غیرمتخصص شهری و... بهویژه در برداشت بیرویه آب از سفرههای آب زیرزمینی و در نتیجه شکلگیری فرونشست زمین در دشتها (در مناطقی همچون جنوب تهران) یا تزریق بیبرنامه و بیش از حد فاضلابهای شهری و... در خاکهای مسالهدار و ناتراوایی (همچون مناطقی از سبزوار)، مشکلی دیگر بر مشکلات پیشین پهنههای شهری و پرجمعیت در مناطق لرزهخیز افزوده است. به طوری که، ترکخوردن بطئی ساختمانها یا نشست ناهمگون پی سازهها در چنین مناطقی آنها را نسبت به قبل در مقابل رخداد زمینلرزههایی حتی با بزرگای متوسط نیز آسیبپذیرتر مینماید. در مجموع، تنها راه برای زندگی ایمن در مناطق جنبا و لرزهخیز (همچون بسیاری از مناطق ایران)، ساختوساز مقاوم و
گاه فاصلهگرفتن منطقی از پهنههای خطرناکتر است. روزگاری بشر از بارش باران هم آزار و آسیب فراوان میدید، ولی با کمی فاصلهگرفتن از مسیلها و ساخت و تعبیه شیروانی و ناودان برای محل اسکان خود بر آن چیره شد. از اینرو، شناسایی هرچه دقیقتر گسترههای در معرض خطر رخداد زمینلرزه و نیز برآورد هرچه صحیحتر میزان خطر آنها (با بهرهگیری از پژوهشهایی همچون مطالعات پارینهلرزهشناسی) نیز امری است مهم تا بر این اساس با ارایه دادههایی هرچه قابل اعتمادتر به متخصصان و متولیان ساختوساز بتوان آنها را در طراحی و اجرای ساختمانهایی هرچه مقاومتر و مقرونبهصرفهتر یاری کرد. باشد که هم جان عزیز و هم دارایی مردم در پناه خدا و درایت متخصصان و مسوولان ایمن بماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.