|

«جنگ نیابتی» درازمدت در سوریه و عراق

محمدعلی عسکری

به لحاظ «مفهوم» و نه ابزار، در تاریخ جنگ‌های متعددی رخ داده است که می‌توان به جنگ‌های استقلال یا استعمار، جنگ‌های آزادیبخش یا جنگ‌های مرزی اشاره کرد. یک نوع جنگ دیگر که از قدیم‌الایام نیز رایج بوده اما برای ما به‌خصوص امروزه معنای ملموسی پیدا می‌کند جنگ نیابتی است. در گذشته‌های دور، می‌توان به جنگ‌های آتن و اسپارت، دو شهر یونانی اشاره کرد که به نوعی جنگ نیابتی ایران و یونان بود یا جنگ‌های ایران و روم در دوران اشکانیان که مناطقی از ارمنستان را صحنه رقابت‌های خود کرده بود. یا جنگ‌های فرقه‌ای و مذهبی در سراسر خاورمیانه عربی به‌خصوص عراق و شهرهای مذهبی این کشور که به نیابت از دو امپراتوری آن زمان یعنی ایران صفویه و خلافت عثمانی صورت می‌گرفت. در دوره اخیر، به‌خصوص بعد از تاسیس جمهوری اسلامی در ایران ما تاکنون یک جنگ مرزی هشت‌ساله را تجربه کردیم که با تهاجم ارتش صدام‌حسین به بخش‌هایی از خاک ایران شروع شد. در این جنگ ناخواسته شاهد بودیم که قدرت‌های جهانی با وجود اختلافاتی که با هم داشتند بر یک نکته تاکید می‌ورزیدند و درواقع بین آنها نوعی وحدت نظر وجود داشت و آن اینکه این جنگ نباید برنده‌ای داشته باشد. پایان دوران «جنگ سرد» و تشکیل ائتلاف‌های جدید جهانی نیز به این نوع موضع‌گیری کمک بسیاری می‌کرد. اکنون باید گفت ما در بطن یک جنگ جدید قرار گرفته‌ایم که می‌توان آن را جنگ نیابتی عربستان و ایران بر سر منطقه نفوذشان توصیف کرد. این جنگ هم‌اکنون آشکار یا پنهان به‌صورت نیابتی در بحرین، عراق، یمن، فلسطین، لبنان و سوریه جریان دارد. موج جنبش‌های «بهار عربی» و فشارکشورهای غربی برای سقوط دولت بشار اسد در سوریه و نیز حمایت گسترده عربستان و کشورهای حوزه خلیج‌فارس از گروه‌های تروریستی و مخالف در این کشور به این جنگ شتاب و شدت بیشتری بخشید. به‌نحوی که ایران مجبور شد به هر وسیله ممکن از متحد خود بشار اسد دفاع کند و حتی در صورت لزوم از متحد دیگر خود در محور مقاومت یعنی «حزب‌الله» لبنان برای حفظ اسد و مقابله با گروه‌های تروریستی در سوریه استفاده کند. جنگ در سوریه باوجود همه فرازها و فرودهایی که داشت هنوز به پایان خود نرسیده و شاید سالیان دیگر نیز استمرار داشته باشد. اما هرچه هست؛ این بخشی از همان جنگ نیابتی است که در سرزمینی خاص شکلی عینی به خود گرفته و مسیری را طی می‌کند. حمله گروه «داعش» به موصل و تصرف این شهر و نیز تدارک گروه‌های عمدتا سنی‌مذهب برای فتح بغداد و سرنگونی دولت نوری المالکی نیز بخش دیگری از این جنگ نیابتی را آشکار می‌کند. جنگی که بعید به نظر می‌رسد به این زودی و سرعت ختم به خیر شود و ممکن است روزهای آتی بر عمق و ابعاد آن افزوده شود. نکته جالب توجه اینکه به نظر می‌رسد قدرت‌های جهانی این بار نیز مانند جنگ هشت‌ساله موضعی تفریحی و تماشاگرانه داشته و حتی اگر ادعای حمایت از یک طرف هم بکنند، جدی نباشد. دقت در مواضع اخیرکشورهای غربی و حتی ایالات متحده آمریکا نیز این امر را تایید می‌کند که با وجود شعارها و حرف‌های موجهی که در محکومیت تروریسم و گروه‌های سلفی می‌زنند بیشتر به نظر می‌رسد این سخنان برای مصرف داخلی کشور خودشان یا رسانه‌ها بوده و در نتیجه هیچ‌کدام حاضر به انجام کاری فوری و فوتی برای خاموش‌کردن آتش این جنگ‌ها نباشند. برای مثال روسیه حمله «داعش» به شهرهای عراق را «برآیند سال‌ها اشغالگری آمریکا» دانست یا آمریکا دخالت در اوضاع عراق را منوط به «ساماندهی اوضاع داخلی عراق» کرد که پروسه‌ای معنا‌دار و درازمدت برای تقسیم دوباره قدرت در این کشور خواهد بود. همین چراغ سبز آمریکا به کشورهای عرب نیز که ابتدا یکصدا «داعش» را محکوم می‌کردند این فرصت را داد تا صدایشان را بلند کرده و چیزی به نام «حق اهل سنت عراق» سخن گفته و حتی عربستا‌ن‌سعودی نیز به صراحت مخالفت خود را با دخالت «دیگران» در عراق بیان کند. اینکه جنگ‌های نیابتی در طول تاریخ چه دلایل و چه نتایجی داشته است یا اینکه هزینه این جنگ‌ها چگونه و از چه راه‌هایی پرداخت شده است بحثی طولانی می‌طلبد، اما در اینجا می‌توان دست‌کم به این نکته بدیهی و روشن اشاره کرد که جنگ‌های نیابتی، جنگ‌هایی طولانی با نتایجی نامشخص بوده که گاه به صورت فرسایشی برای سال‌ها و قرن‌ها تداوم پیدا می‌کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.