|

نقدی بر «چراغ‌ها را من روشن می‌کنم» نوشته شهلا زرلکی

پدیدارشناسی فمنیستی در افقی لیبرال

خلیل درمنکی

«پنجره هیچ‌گاه در آثار پیرزاد کنار گذاشته نمی‌شود. هم داستان‌های کوتاه و هم رمان‌ها هرکدام پنجره یا پنجره‌هایی دارند که آدم‌های داستان کنارشان زندگی می‌کنند. پنجره در مجموعه آثار او یک هویت مستقل دارد. نویسنده گاهی تا مرزهای شخصیت‌بخشی به پنجره پیش می‌رود. کنار پنجره محبوب نویسنده، معمولا زنی دیده می‌شود. اگر در خیابان یا در حیاط مقابل پنجره ایستاده باشیم او را می‌بینیم، ایستاده یا نشسته و دست زیر چانه». 1 به سوی پدیدارشناسی فمنیستی شهلا زرکی در آستانه دستیابی به یک «سبک نقادی» و تعریف یک «جغرافیای نظری» خود ویژه ایستاده است. هنوز قد راست نکرده است، اما دیر نخواهد بود که بر روی پاهای خود به‌مثابه یک منتقد بایستد. اگر بخواهیم نامی بر سر این «جغرافیای نظری» بگذاریم، بی‌درنگ سه خاستگاه انتقادی و نظری خود را نشان می‌دهند. «فمنیسم»، «پدیدارشناسی» و «نشانه‌شناسی». نویسنده در بخش نخست «چراغ‌ها را من روشن می‌کنم»، خیلی سرراست و مشخص به پاره‌ای از این بنیان‌های فمنیستی اشاره می‌کند و از دوری و نزدیکی خود به آنها سخن می‌گوید. بر تفاوت بین «نقد زنانه» و «نوشتار زنانه» انگشت می‌نهد و از آدم‌هایی چون الن شو والتر، ژولیا کریستوا، لوییس ایریگاری، هلن سیکسو و متونی چون به سوی یک بوطیقای فمنیستی و «خنده مدوسا» سخن می‌گوید. اما در باب بنیان‌های نظری پدیدارشناسی و نشانه‌شناسی یکسر خاموش است. در دو فراز از بخش‌های کتاب او به بازخوانی، تاویل و تفسیر نقش پنجره و همچنین آشپزخانه در نوشته‌های زویا پیرزاد و گاه دیگر زنان می‌پردازد. زنانی مستاصل، منتظر، بی‌قرار و چشم بر راه در پشت پنجره و زنانی آشنا به گوشه و کنار و زوایای آشپزخانه، زنانی که زمان زیادی از روز را در آشپزخانه می‌گذرانند و طبعا از آن بیشتر سخن خواهند گفت، از آنجا که بیشتر در آن زیسته‌‌اند، بیشتر آن را تجربه کرده‌اند و با آن انس دارند. او پا را کمی پیش‌تر می‌گذارد و از یک تیپ نویسنده با ویژگی‌های خیلی خیلی آشکار سخن می‌گوید: «زنان خانه‌دار نویسنده». همه اینها در پرتو گونه‌ای از دیدگاه فمنیستی. اما پرسشی که پیش می‌آید این است: شکار مولفه‌هایی چون پنجره و آشپزخانه ره‌آورد نگرشی «نشانه‌شناسانه» است یا «پدیدارشناسانه»؟ اگر نام بخش نخست را در نظر داشته باشیم، «این نوشتار زنانه، نوشتار زنانه نیست» و گوشه‌چشمی هم به گرایش گفته‌شده نویسنده به «نقد زنانه» در برابر «نوشتار زنانه» داشته باشیم، در می‌یابیم منتقد بیشتر از آنکه به ویژگی‌های سبک‌شناختی، بلاغی، نحوی، زبان‌شناسانه و نشانه‌شناسانه و خصوصیت ریتوریک سخن زنانه نگاه‌دار باشد، دل در گرو سیما چه زنان و گونه هستن آنان در داستان‌های زنان دارد. او می‌خواهد نقش زنان را در داستان‌های زنان باز کاود و چندان در جست‌و‌جوی ویژگی‌های زبانی زنان و «نوشتار زنان» نیست. ساده‌تر: شهلا زرلکی بیش از آنکه دغدغه «سخن زنان» را در سر داشته باشد، دغدغه‌دار و داغدار «موقعیت زنان» است، هرچند این مرزبندی و افتراق از بنیان معرفت‌شناسانه استواری برخوردار نیست و نخواهد بود. او از قرائت ژولیا کریستوا از «زبان نشانه‌ای زنان» و همچنین قرائت هلن سیکسو در کتاب «خنده مدوسا» از «زبان هیجان‌زده، هیستریک، غیرمنطقی، غیرخطی و ناتمام و پاره‌پاره‌زنان» جدایی می‌گیرد و بیشتر بر هم‌کناری و همسایگی با قرائت الن شو والتر در «به‌سوی یک بوطیقای فمنیستی» تاکید می‌کند؛ بر بازتاب تصویر، جایگاه و موقعیت زنان در داستان‌های زنان. پنجره و آشپزخانه هم بیش از آنکه نشانه‌هایی از جهان زنان باشند، به واقع چیز بیشتری هستند، این دو مولفه هستی،‌ بودن و جایگاه زنان را آغشته می‌کنند و گویی از جهان زنان جدایی‌ناپذیرند. پنجره و آشپزخانه آنگونه که به آگاهی زنان داده می‌شود، آنگونه که در ذهن زنان پدیدار می‌شود. به نظر می‌رسد دریافت منتقد از این دو پدیده بیش از آنکه زبان‌شناسانه باشد، بیشتر شبه‌پدیدارشناسانه است. بنابراین این جغرافیای نظری را اینگونه می‌نامم: «پدیدارشناسی فمنیستی». یا دست‌کم: «به‌سوی پدیدارشناسی فمنیستی». زیر عنوان «نقد و بررسی آثار زویا پیرزاد» بر نام کتاب «چراغ‌ها را من روشن می‌کنم»، نادقیق، ناشیانه و بازاری است. زیر عنوان، به نظرم همان می‌باید می‌بود: «به‌سوی پدیدارشناسی فمنیستی». جا داشت نویسنده در بخش نخست در باب «پدیدار‌شناسی» نیز سخن می‌گفت. اگر زرلکی این نامگذاری را بپذیرد، می‌باید خود را به پدیدارشناسی تجهیز و مسلح کند. پنجره در سنت پدیدارشناسی پدیده‌ای آشنا، بسیار بررسی‌شده و آغشته به شرح و تفسیرهای بسیار است، زرلکی به سبب ناآشنایی با سنت‌های پدیدارشناسانه توان از آن خودکردن مفهوم «پنجره»، نقد، بازکاوی و گذر از پیش‌پنداشت‌های چسبیده به آن را ندارد. همچنین در نگاه او پنجره مفهومی ایستا، بی‌تنش و استعلایی است. گویی پنجره مفهومی بی‌تاریخ است. او پیوسته از تکرار پنجره‌ها در داستان‌های پیرزاد سخن می‌گوید، اما به تفاوت پنجره‌ها نمی‌پردازد. او هیچ‌گاه از یک پنجره غیر، یک پنجره دیگر و یک پنجره مزاحم که سطح تحلیلی نوشته‌اش را بیاشوبد و بر آن خش بیندازد، سخن نمی‌گوید. منطق نقادی او در «چراغ‌ها را من روشن می‌کنم»، منطق کشف تکرار است، منطق کشف تکرار و تفاوت نیست. کار نقد کشف شباهت‌ها و تکرارها نیست، نقادی گونه‌ای از غواصی در جست‌و‌جوی تفاوت در تکرار و تکرار در تفاوت است. منتقد در فصل «آنا، اما و کلاریس»، به بررسی آنا کارنینا، مادام بوواری و کلاریس (چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم) می‌پردازد و از شباهت‌ها و تفاوت‌های آنها سخن می‌گوید. او پایان مرگبار و اندوه‌بار زندگی آنا و اما را با پایان خوش زندگی کلاریس می‌سنجد (پایانی که او در آن به چارچوب زندگی خانوادگی و زناشویی‌اش بازمی‌گردد و آرامش از دست‌رفته خود را بازمی‌یابد) و بر محافظه‌کاری در تولید ادبی شخصیت کلاریس انگشت می‌نهد. بایست گفت «محافظه‌کاری در تولید ادبی» ادبیات را از شورمندی، نیرو، انرژی و حرکت تهی می‌کند. فرق خانم پیرزاد با تالستوی و فلوبر هم درست در همین‌جا است. اما طرفه اینجا است که شهلا زرلکی در کتابی اینچنین که نوید تولد یک منتقد را می‌دهد، دست‌اندرکار تولید و بازتولید یکی از مهم‌ترین سمپتوم‌های محافظه‌کاری در تولید ادبی است: «داستان آپارتمانی». اما جا دارد اینجا این «محافظه‌کاری» را باز کنم. سیاست بیش از آنکه میدان برخورد سخن‌ها باشد، میدان برخورد بدن‌ها است. این تنها و تنها بدن‌ها هستند که سیاست را خلق می‌کنند. سخن‌ها یکسر به فرهنگ تعلق دارند. ممکن است بتوان از سیاست سخن گفت اما آنگاه ما بیش و پیش از آنکه با سیاست رو‌به‌رو باشیم، با فرهنگ سیاسی رو‌به‌رو خواهیم بود. هنگامی که فرهنگ سیاست را خطاب می‌کند. هرگاه سیاست، فرهنگ را خطاب کند ما با سیاست فرهنگی رو‌به‌رو خواهیم شد. اما سیاست، کاری است که بر بدن‌ها و با بدن‌ها انجام خواهد شد. از این زاویه که بنگریم، هرگاه طنین نوشته‌های پویا رفویی را درباره جایگزین‌شدن «فرهنگ» به جای «سیاست» در پس از جنگ، در گوش‌های خود داشته باشیم، باید بگویم نگاه شهلا زرلکی به فمنیسم یک نگاه فرهنگی و زیباشناختی است و بعد سیاسی ندارد. او بیشتر نگاه‌دار به قرائتی لیبرال از فمنیسم است. «زنان خانه‌دار نویسنده»، زنانی هستند که زمان‌های زیادی را در خانه و آپارتمان و آشپزخانه می‌گذرانند و طبیعتا با آن انس دارند، آن را خوب می‌شناسند و بنابراین خیلی بهتر از دیگران می‌توانند درباره آن سخن بگویند: «چرا زنان نسبت به مردان آپارتمانی‌نویسان بهتری‌اند. خانه یا همان آپارتمان، قلمرو زن -چه خانه‌دار باشد چه شاغل- است. زن اگر در بیرون از خانه هم مشغول به کار باشد، وقتی از سر کار به خانه بازمی‌گردد، باز فرمانروای خانه است... . پس زن چه خانه‌دار باشد چه نباشد، وقتی نویسنده می‌شود، آپارتمانی‌نویسی آشکارتر و همه‌جانبه‌تری دارد. طبیعی است کسی که بیش از دیگران در آپارتمان باشد یا مدیریت و فرماندهی آن قلمرو با او باشد، بیش از دیگران با زیر و بم و گوشه و کنار آن آشناست. احساس تعلق هم هست. او بیش از همه به قلمرو امن خویش وابسته است...». مساله چیست؟ مساله چگونه سرهم‌بندی می‌شود؟ «زنان»، «آشنایی با خانه» و «توانایی سخن گفتن از خانه». اینجا مساله‌ای که هست، مساله «توانش زبانی» است. توانایی سخن‌گفتن از چیزی. زنان می‌توانند به‌خوبی از آپارتمان سخن بگویند. همچنین به نظر می‌رسد زنان در کنار این توانایی حق سخن‌گفتن درباره آپارتمان را هم دارند. زنان تنها از «اتاق خواب» سخن نمی‌گویند. بنابر عرف، دین و اخلاق عمومی جامعه آنها از این بخش سخن نمی‌گویند. اینجا ما پیوسته با سازوکاری «سخن‌سالار» رو‌به‌رو هستیم و همین چارچوب «فمنیسم سخن‌سالار» است که ما را در چارچوب یک «فمنیسم فرهنگی» و «لیبرال» قرار می‌دهد. در تنها جایی که نیم‌نگاهی به «بدن» انداخته می‌شود، بی‌اشاره به بدن به‌طور مستقیم از اتاق خواب سخن‌گفته می‌شود. از عدم توانایی سخن گفتن از اتاق خواب. در اینجا هم بیش از آنکه مساله اتصال و سرهم‌بندی جمعی بدن‌ها، انبوه خلق و تولید سیاست جمعی از رهگذر بدن‌ها در بین باشد، بیش از آنکه مساله‌ای به واقع «بدن‌سالار» و سیاسی در بین باشد، مساله چیزی نیست جز سخن‌گفتن یا نگفتن از بدن‌ها. آن هم با نگاه‌داری به زمینه‌ای پورنوگرافیک و جنسیتی. هرچند با نیم‌نگاهی به آنچه که ژان فرانسوا لیوتار درباره ناممکن‌بودن سخن گفتن از چیزی، نظام توزیع سخن‌ها و امر سیاسی می‌گوید، می‌توان از همین بخش هم قرائتی سیاسی داشت، اما من بر سر «توانش زبانی» و رویکرد «سخن‌سالار» زنان خانه‌دار نویسنده و توانایی آنان در به‌خوبی سخن‌گفتن از آپارتمان، در یک چارچوب فمنیستی- فرهنگی می‌مانم و آن را در بند بعد نقد می‌کنم. اگر بخواهم آن جغرافیای نظری را که زرلکی در آن می‌نویسد، دقیق‌تر بنامم باید از پدیدارشناسی فمنیستی در افقی لیبرال یاد کنم. هنوز نسیمی از منطقته‌البروج چپ بر گونه‌های او نوزیده است. 2 لانه عنکبوت «دراز کشیده بودم و نگاه می‌کردم به برفی که خودش را به شیشه تلویزیون دیواری می‌زد... . قسمتی از دیوار ریخته بود و من یک تلویزیون خیلی قدیمی و بزرگ را گذاشته بودم وسط دیوار ریخته و دورش را گچ گرفته بودم: و لامپ تلویزیون را درآوردم و جایش یک تکه شیشه معمولی گذاشتم: بهش می‌گفتم تلویزیون دیواری. یکجوری پنجره بود... .» (آفتاب‌پرست نازنین، محمدرضا کاتب، ص 87، نشر هیلا، 1388) بندی که نقل شد، روایت محمدرضا کاتب از یک خوابگاه، از یک «زیست‌گاه» است. جایی که بیش از آنکه یک جا باشد یک «نا- جا» است، یک «نا-خانه». یک «لا-خانه». یک «لانه». قرائت شهلا زرلکی از توانش زبانی زنان نگاه‌دار به گونه‌ای از توزیع زبانی است. پیدا است کارگر- مهاجری که در لانه‌ای که ذکرش رفت زندگی می‌کند، چنانچه از آموزش فرهنگی خوبی برخوردار باشد، چنانچه در نظام «توزیع سخن»ها جایگاهی بیابد، می‌تواند از لانه خود به‌خوبی سخن بگوید. می‌تواند خیلی خوب آن را روایت و توصیف کند. اما این حق سخنگویی، صرفا گونه‌ای از رشد فرهنگ سیاسی خواهد بود و چندان چیز داندنگیر سیاسی تولید نخواهد کرد. مساله بر سر «توزیع مکان‌ها و امکان»هاست. مساله «توانایی سخن‌گفتن» و «توانایی تصویرکردن» نیست، مساله بر سر «حق لمس‌کردن» است. مساله هنوز همان است که بود: «چه کسی اتاقی از آن خود ندارد؟». مساله بر سر این است که چگونه «اتاق خواب» بدل به «خوابگاه» شده است؟ شهلا زرلکی در فصل دوم و در بخش «وقتی از داستان آپارتمانی حرف می‌زنیم» می‌نویسد: «همه‌جا پر می‌شود از آپارتمان و اجزایش: آشپزخانه، هال، حمام، دستشویی، آسانسور و پله‌ها. نه، اتاق خواب نه. اتاق خواب راهی به داستان‌های آپارتمانی ایرانی ندارد به همان دلایل ناگفته که گفتن ندارد». او به اتاق خواب به‌مثابه یکی از بخش‌های خانه و آپارتمان نگاه می‌کند و داغدار غیاب، حذف و ناپدیدی آن از جهان روایی داستان ایرانی است. او در جست‌و‌جوی گونه‌ای از «توزیع متعادل» است. «عدالت توزیع». خانه بین آشپزخانه، هال، حمام، دستشویی، آسانسور، پله‌ها و اتاق خواب توزیع شده است. در نگاه منتقد این «عدالت توزیع» وجود دارد. اینها هریک در سر جای خود و به جای خود هستند. مساله تنها و تنها این است که اتاق خواب فاقد «حق روایی» است. اتاق خواب در «توزیع موقعیت»ها جای خود را دارد، اما در «توزیع سخن»ها و در «توزیع روایی»، حق‌اش ادا نشده است. به گفتی دیگر، «عدالت توزیعی موقعیت»ها را داریم، اما « عدالت توزیعی سخن»ها را نه! از یکسو آشکار است، همان‌طور که در بند 1 گفته شد، منتقد که نگاه‌دار به نظرگاه الن شو والتر است و بیشتر دغدغه «موقعیت زنان» را دارد و از نظرگاه هلن سیکسو و مساله «نوشتار زنانه» و «سخن زنان» دورتر می‌ایستد، وقتی به خوانش توزیع و «بخش‌بندی» اجزای خانه روی می‌آورد، چگونه روی پاشنه خود می‌چرخد، گردش می‌کند و مساله را به جای آنکه در نظام «توزیع موقعیت اتاق خواب» قرار دهد، آن را در نظام «توزیع حق روایی اتاق خواب» مستقر می‌سازد. همچنین از سویی دیگر با نگاه‌داری به آنچه که ژاک رانسیر درباره «توزیع امر محسوس» می‌گوید، می‌توان گفت امروز روز، اینگونه نیست که بخش‌های خانه در یک خانه با همین نظم، نظام و چیدمان در کنار هم قرار گرفته باشند. اتفاقا و دقیقا، مساله بر سر «توزیع موقعیت‌ها» و «توزیع مکان‌ها» و حق بهره‌مندی شهروندان از آنهاست. در خوانش شهلا زرلکی، بخش‌هایی از بعضی از ویلاها، خانه‌ها و حتی آپارتمان‌های مجلل حذف شده‌اند. «استخر»، «جکوزی»، «گلخانه»، «کتابخانه»، «انباری»، «تراس» و... . دسترسی یا عدم دسترسی هر یک از شهروندان یا شخصیت‌ها به هر یک از اینها، افشاکننده یک نظام «توزیع موقعیت»هاست. از سویی دیگر همان بخش‌هایی هم که منتقد برشمرده است در بسیاری از خانه‌ها وجود ندارد. در خیلی از خانه‌ها حمام و دستشویی یک‌جا هستند. بعضی از «سوییت»ها آشپزخانه و حمام هم ندارند. مساله این است: برای بسیاری از شهروندان که مانند آوارگان و خانه به دوش‌ها زندگی می‌کنند، برای بسیاری از شهروندان که ساعت‌های بسیاری را تا پایان روز کار می‌کنند، خانه دقیقا در معنای «خوابگاه» است. آنها به خانه می‌آیند که بخوابند. مساله این نیست که «اتاق خواب» نوشته نشده است، مساله این است، خانه بدل به یک «اتاق خواب بزرگ» شده است، بدل به «خوابگاه». پیشاپیش نظام «توزیع مکان» و نظام «توزیع زمان»، امکان تجربه خانه به‌مثابه خانه را از بخش بزرگی از شهروندان ربوده است. در اینجا خطر این است که در نظامی آزاد از «توزیع سخن»ها، حق سخن و حق روایت به چیزهایی داده شود که خود خود آن چیزها از دسترس بسیاری خارج است. منتقد در مقدمه می‌نویسد: «حالا تقریبا بسیاری از ما زنان اتاقی از آن خود داریم و اندکی کمتر از 500پوند در سال، گیرم چند ریال کمتر یا بیشتر». اینگونه است که نویسنده از «اتاقی از آن خود» سیاست‌زدایی می‌کند. اما باید یادآور شد پرسش ویرجینیا ولف در «اتاقی از آن خود» همچنان پرسشی سیاسی است و بی‌خانمان‌ها، مهاجرین، آواره‌ها، دانشجویان، سرایداران، کارگرانی که در محل کار خود می‌خوابند، آنها که تنها برای خواب به خانه پا می‌گذارند، می‌توانند این پرسش را در کنار آنچه که ژاک رانسیر درباره «توزیع امر محسوس» و نظام‌های توزیع می‌گوید، به کار اندازند و جهان خود را دگرگون کنند. شیوا ارسطویی در رمان «خوف»‌گذار از مفهوم «خانه» و «آپارتمان» به سوی مفهوم «سوییت» را به‌خوبی صورت‌بندی کرده است. سوییت به‌مثابه یک نا-خانه، یک «زیست‌گاه». اگر زنی که در آپارتمان زندگی می‌کند از تنهایی، انتظار و چشم به راهی رنج می‌برد، زنی که در «سوییت» زندگی می‌کند از «عدم امنیت» اقتصادی و اجتماعی رنج می‌برد. «سوییت» خود بازگوکننده تک‌افتادگی و وانهادگی یک انسان است، در حالی‌که آپارتمان به هیچ‌روی این تک‌افتادگی و وانهادگی را نشان‌دار نمی‌کند. در «سوییت» آن نظام توزیعی که زرلکی برمی‌شمرد در هم می‌ریزد، مکان‌ها در هم ‌فشرده می‌شوند، در هم می‌روند، با هم یکی می‌شوند، ناپدید می‌شوند، تغییر شکل می‌دهند و تجربه را یکسر دگرگون می‌کنند. این فشردگی مکان‌ها و اشیای درهم و نیرویی که بر هم وارد می‌کنند، در سطری از رمان «خوف» که از سر اتفاق به پنجره هم اشاره دارد، به‌خوبی بازگو شده است: «کولر آبی نصب‌شده به پنجره آشپزخانه که چیزی نمانده از وزش باد از جا دربیاید.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.