|

نگاهی به کتاب «جنبش تسخیر» اثر «نوام چامسکی»

خیابان‌های دنیا متحد شوید

علی سالم

جنبش تسخیر به سلسله اعتراض‌های مردمی گفته می‌شود که از سپتامبر 2011 تا مارس 2012 در ایالات متحده آمریکا صورت گرفت. این اعتراضات پردامنه از نیویورک آغاز شد و با گسترش و ایجاد سازماندهی و شبکه‌های سراسری توسط فعالان آن به 122 شهر در آمریکا رسید. حرکت آغازین این جنبش، تسخیر خانه‌های مصادره‌شده مردم بعد از بحران اقتصادی سال 2007 و ایجاد اختلال در حراج و مزایده آنها بود. معترضان با راهپیمایی در خیابان‌ها و برپاکردن چادر و سکونت در خیابان اعتراض خود را به این اقدامات اعلام کردند. پلیس و رسانه‌های دست‌راستی، معترضان جنبش را علاف‌های بیکار، هیپی‌های جدید و آنارشیست‌های قانون‌گریزی خواندند که با ایجاد راه‌بندان و ترافیک برای مردم مشکل ایجاد می‌کنند. جنبش تسخیر میادین و خیابان‌ها البته پیش از آن با تجربه اعتراضات خیابانی در خاورمیانه و جنبش بهار عربی آغاز شده بود. موفقیت مردم مصر در سرنگونی دیکتاتوری مبارک و پیش از آن بن‌علی در تونس انگیزه مهمی برای فعالان جنبش وال‌استریت در آمریکا بود. هرچند در خاور‌میانه اعتراضات مردمی از این دست همیشه با سرکوب خشن و کشتار سیاسی مواجه می‌شود اما در آمریکا نیز مردم در طول جنبش تسخیر شاهد سطح وسیعی از خشونت پلیس بودند که تا آن زمان بی‌سابقه بود. برخورد خشن با معترضان توسط پلیس کشوری که ادعای صدور دموکراسی به همه‌جای دنیا داشت علاوه بر بحران اقتصادی بحران دموکراسی لیبرال را نیز عیان کرد؛ اینکه ماهیت پلیس در همه جای دنیا کم یا زیاد، زور، خشونت، گاز اشک‌آور، ‌اسپری فلفل، باتوم، دست‌بند، ‌بازجویی، شنود و‌ زندان است. در جریان جنبش تسخیر بیش از هشت‌هزارنفر در آمریکا بازداشت شدند. افراد حاضر در این جنبش را طبقه «پروکاریا» نامیدند؛ همان اکثریت 99 درصدی در برابر سرمایه‌داران یک‌درصدی که شعار اصلی جنبش بود. پروکاریا بخش بی‌ثباتی از طبقه کارگر است که به سبب تحولات چند دهه اخیر در زمینه برون‌سپاری، قراردادهای موقت کاری و مانند آن به وجود آمده و به قرینه واژه کلاسیک پرولتاریا و از ریشه precarious به معنی بی‌ثبات و پرخطر ساخته شده است. (صفحه 24 کتاب) این طبقه به نظر بسیاری نیروی محرکه جنبش‌های تسخیر در میدان تحریر قاهره، میدان تقسیم استانبول، خیابان‌های ‌اسپانیا، یونان، برزیل، انگلستان، بلغارستان و بسیاری دیگر از کشورها بوده است. ترکیبی از کارگران بیکار شده و دانشجویان بی‌پولی که کار فصلی می‌کردند، افرادی که خانه و دارایی خود را در شکسته‌شدن آخرین حباب مالی بورس در بخش مسکن از دست داده بودند و دیگر طبقاتی که از کاهش بیمه‌های اجتماعی، افزایش بیکاری و افزایش ساعات کار ناشی از بحران به تنگ آمده بودند. آنها دوباره به مبارزات خیابانی روی آوردند، مبارزه‌ای که اکنون و با ناتمام‌ماندن جنبش و عدم‌رسیدن به خواست‌ها باید در روش‌های سازماندهی آن تدقیق کرد. از دستاوردهای جنبش تسخیر، این بود که در طی آن بحث‌های مهمی در مورد مدل‌های ممکن و عملی دموکراسی مردمی، خودگردانی، سازماندهی غیرسلسله‌مراتبی و مشارکتی، ‌اعتصاب و‌ کنترل کارگری انجام گرفت و موضوع بسیاری از تحقیقات، ‌کتاب‌ها و مقالات شد. در طول این جنبش بسیاری از متفکران در مورد آن موضع گرفتند. نوام چامسکی زبان‌شناس و روشنفکر مشهور آمریکایی که پیش از آن در هواداری از جنبش‌های آزادیخواه خاورمیانه نیز موضع‌گیری کرده بود، به‌خاطر شکل و شمایل آنارشیستی این مبارزات از ابتدا از اصلی‌ترین همراهان آن بود. کتاب کم‌حجم «تسخیر» که در سال 2012 منتشر شد شامل چند مصاحبه و سخنرانی از اوست که در محل اعتراض‌ها و برپایی چادرهای معترضان انجام گرفته است. در زمان انتشار کتاب در آمریکا جنبش تسخیر در مرکز توجه رسانه‌ها بود و چامسکی بحث‌ها و ارزیابی‌های بعد از اتمام آن را مطرح نکرده است. چامسکی معتقد است مهم‌ترین دستاورد این جنبش تغییر کلمات به کاررفته در صحبت‌های سیاستمداران و تغییر روایت و زبان انتقادی رسانه‌ها و افکار عمومی است. مثلا کلمه 99‌ یا تسخیر، بعد از این جنبش فراگیر شدند. انتخاب این کلمات نمایانگر آن است که می‌توان روایت را تغییر داد و تغییر روایت یک پیروزی ضروری برای همه تحولات بعدی است. معضلات طبقه کارگر جهانی، کسانی که صدایی ندارند، به حساب نمی‌آیند، دسترسی به منابع قدرت و شهرت و ثروت ندارند و همیشه هیچ انگاشته شده بودند پس از این واقعه طنین‌انداز شد. واکنش اذهان عمومی به بحران اقتصادی سال 2007 در مقایسه با بحران بزرگ در اوایل دهه 1930 متفاوت بود. با اینکه ابعاد بحران اخیر کمتر از بحران بزرگ بود اما این‌بار مردم آمریکا حس ناامیدی شدیدی از بهبود اوضاع داشتند. چیزی که در تاریخ آمریکا بی‌سابقه است و یک دلیل عینی بیشتر ندارد. مردم این‌بار به ماهیت نظام سرمایه‌داری که در طی سه دهه اخیر و به ناچار به صنعت‌زدایی، بورس‌بازی و ‌مالیه‌گرایی روی آورده و به تبعات ویرانگر آن روی معیشت و‌ کیفیت زندگی خود پی برده‌اند. در 30سال گذشته درآمد اکثر مردم غالبا ثابت مانده و گاه سیر نزولی داشته است، مزایا کاهش و ساعات کار افزایش یافته، نظام بیمه و خدمات دولت رفاه که حاصل مبارزات طولانی طبقه کارگر اروپایی بود یکی پس از دیگری کنار گذاشته شد. شکاف طبقاتی عمیق‌تر از همیشه در سطح جهان به وجود آمد و تعداد گرسنگان جهان از مرز یک‌میلیاردنفر گذشت. ‌سرمایه‌داری نولیبرال با جنون و سرعتی سرسام‌آور و فقط با منطق کسب حداکثری سود به پیش می‌رود و جنگ، سلاح‌های کشتار جمعی، رشد تروریسم، بنیادگرایی و مشکلات زیست‌محیطی هم‌اکنون آینده کل نژاد انسان و کره زمین را در معرض نابودی قرار داده است. برخی جنبش تسخیر را با رخداد می‌1968 در فرانسه مقایسه می‌کنند. هرچند این اعتراضات به‌خاطر دلایل عمدتا اقتصادی با شورش‌های می ‌1968 فرانسه که دانشجویان و کارگران به‌دنبال نقد ساختارهای قدرت، جنسیت، آموزش، سبک زندگی و فرهنگ عامه به اعتراض در خیابان پرداختند متفاوت بود، اما در این جنبش نیز همگانی بودن آن تاثیر مهمی بر فرهنگ عمومی گذاشت و به نقطه عطفی در تاریخ مبارزات ضد‌سرمایه‌داری در دوران جدید تبدیل شد. جنبش تسخیر نیز همانند شورش‌های 1968 دستاوردهای فرهنگی زیادی داشت و تغییراتی اساسی را در گزاره‌های صلبی به وجود آورد که برای چند دهه در گفتمان سیاسی جهان رایج بود. اینکه با تجربه ناموفق «سوسیالیسم واقعا موجود» - که خود عملا چیزی جز سرمایه‌داری دولتی نبود- دیگر هیچ بدیل و جایگزینی برای سرمایه‌داری وجود ندارد و فقط باید به اصلاح آن پرداخت. اما جنبش تسخیر در مدت زمانی کوتاه تصویر یک‌دست و ‌تر و تمیزی که رسانه‌ها و دم و دستگاه ایدئولوژی سرمایه سعی در بازنمایی آن داشتند برای همیشه خدشه‌دار کرد و زنگ خطر را برای آن به صدا در آورد. آغاز جنبش تسخیر در خیابانی که بورس نیویورک به‌عنوان مرکز قوی‌ترین اقتصاد جهان و امپراتوری سرمایه در آن واقع شده است ورشکستگی عمومی را در جهان منعکس کرد. عکس‌های جنبش تسخیر و شعارها و پلاکاردهای معترضان درباره «رویا» نیز یادآور اعتراضات می‌1968 بود. همانگونه که هاوراد زین نویسنده کتاب تاریخ آمریکا نوشت: «هرجا پیشرفتی حاصل و هرجا بی‌عدالتی‌ای سرنگون شده به آن دلیل بوده است که مردم همانند شهروند عمل کرده‌اند نه سیاستمدار. فقط ناله نکرده‌اند، ‌دست به‌کار شده‌اند، عمل کرده‌اند، ‌سازماندهی کرده‌اند و اگر لازم بوده قیام کرده‌اند تا وضعیت خود را به ارباب قدرت گوشزد کنند و این همان کاری است که ما امروز باید انجام دهیم. ممکن است کسانی بگویند خب! ‌حالا چه انتظاری داری؟ پاسخشان این است که انتظار زیادی داریم. ممکن است بگویند: نکند خیالاتی شده‌ای؟ پاسخشان این است که بله، ما خیالاتی شده‌ایم. ما همه آن خیال‌ها را می‌خواهیم.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.