|

نگاهی به تیغ دولبه میزبانی ابررویدادهای ورزشی

وقتی ورزش و سیاست در هم می‎آمیزند

بهاره محبی

با گذشت یک هفته از آغاز جام‌جهانی فوتبال 2014 در برزیل، اعتراض‌ها نسبت به سیاست‎های دولت دیلما روسف، رییس‎جمهوری برزیل، ادامه دارد؛ روندی که بر تلاش دولت برزیل برای قدرت‎نمایی در آمریکای‌لاتین و جامعه جهانی سایه انداخته است. آوری برونداگ، رییس سابق کمیته بین‌المللی،نزدیک به نیم‌قرن پیش گفته بود ورزش نسبت زیادی با سیاست و معادلات سیاسی ندارد. او حتی از این هم فراتر رفته و گفته بود ورزش مانند موسیقی و دیگر هنرهای زیبا ورای دنیای سیاست حرکت می‎کند... ما با ورزش ارتباط (همدلانه‏ای) داریم اما با سیاست و تجارت نه!» این دیدگاه سال‌هاست که با سیاسی‌شدن رویدادهای ورزشی، از تلاش مخالفان داخلی برای استفاده از میزبانی به منظور بلندتر کردن صدای خود گرفته تا تحریم مسابقات و کشیده‌شدن دامن رقابت‎های منطقه‎ای و جهانی به میادین ورزشی رنگ باخته است. امروزه دولت‎ها «کسب اعتبار در عرصه جهانی ورزش» را به‌عنوان ابزاری کارآمد برای تقویت موقعیت خود به رسمیت شناخته‌اند. به‌عنوان مثال، آمریکا المپیک1980 مسکو را در اعتراض به جنگ اتحاد جماهیر شوروی در افغانستان تحریم کرد و روسیه هم در المپیک 1984 میلادی لس‎آنجلس شرکت نکرد. عراق، مصر و لبنان به خاطر بحران کانال سوئز در المپیک 1956 ملبورن شرکت نکردند. آلمان به خاطر اقداماتش در جنگ جهانی‌اول از رقابت‌های المپیک 1920 کنار گذاشته شد و آفریقای‌جنوبی نیز به‌خاطر سیاست‌های رژیم آپارتاید با موانعی در شرکت در رقابت‌های المپیک مواجه شد. به همین دلیل این روزها رویدادهای ورزشی اغلب حاوی پیام‎هایی آمیخته با سیاست هستند و از آنجا که در عصر ارتباطات هیچ‌چیز حتی جزییات به ظاهر کم‌اهمیت نیز از چشم رسانه‎ها دور نمی‎ماند، میزبانی ابرمسابقات ورزشی حکم شمشیر دولبه‎ای را دارد که هم می‎تواند فواید ارزشمند سیاسی و اجتماعی برای میزبان به همراه داشته باشد و هم خطرات جدی. عرصه‌ای برای خودنمایی به دلیل هزینه‎های سرسام‎آور چنین میزبانی‎هایی تا دهه 1980میلادی معدود دولت‎هایی بودند که تمایلی به پذیرش برگزاری این رویدادها داشتند. در گذشته دلیل منطقی اغلب کشورهای توسعه‌یافته برای میزبانی ابررویدادهای ورزشی بازسازی شهری، منافع اقتصادی میزبانی به‌ویژه در زمینه جذب گردشگر و صنعت توریسم، افزایش مشارکت اجتماعی میان نخبگان و بدنه جامعه و کسب اعتبار بین‌المللی بود. اغلب این کشورهای میزبان امیدوار بودند مسابقات با کسب مدال‌های المپیک توسط ورزشکاران خودی یا پیروزی نمایندگانشان در بازی‎های جام‌جهانی فوتبال به پایان برسد. امروز اما هدف اصلی کشورها برای میزبانی (به‌ویژه قدرت‎های نوظهوری چون برزیل و چین) نشان‌دادن صلاحیت و اعتبار خود در عرصه بین‌المللی است. ورزش: قدرت نرم اصطلاح «قدرت نرم» که در سال 1990 توسط جوزف ساموئل نای، استاد علوم سیاسی، مطرح شد در مقابل قدرت نظامی آشکار به کار می‌رود و به معنی توانایی شکل‌دادن به تمایلات و ترجیحات دیگران بدون استفاده از زور آشکار و در جهت منافع خود است. به اعتقاد ساموئل نای، تغییر ماهیت روابط بین‌الملل پس از پایان جنگ سرد و رفع خطر استفاده از قدرت نظامی در شکل سنتی آن، منجر به این شد که منابع دیگر قدرت مانند فرهنگ - که مشخصا ورزش بخشی از آن به‌شمار می‌رود - و ایدئولوژی در روابط میان دولت‎ها نقش بسیار مهمی بازی کنند. اما این سکه روی دیگری هم دارد. در حالی که استفاده از اهرم قدرت نرم که رسانه‌ها نقش کلیدی در آن دارند روزبه‎روز بیشتر موردتوجه دولت‎ها قرار می‏گیرد، دعوت از رسانه‎ها از جمله برای پوشش ابررویدادهای ورزشی می‎تواند عواقب ناخواسته‏ای را هم داشته باشد. به همین دلیل هیچ تضمینی وجود ندارد که میزبانی چنین رویدادهایی بر اعتبار کشور میزبان در عرصه بین‌المللی بیفزاید. برخی نمونه‎های اخیر از میزبانی‎های ابررویدادهای ورزشی نشان می‌دهد که برگزاری چنین رویدادهایی چطور می‎توانند به‌عنوان یک شمشیر دولبه برای دولت میزبان عمل کنند. اوکراین: اعتباری که از دست رفت در سال 2012 میلادی که اوکراین به‌همراه لهستان میزبان مسابقات قهرمانی فوتبال اروپا (یورو 2012) بود به‌دلیل توجه منفی رسانه‎ها شرایط بسیار سختی را از سر گذراند. در آن زمان بی‌بی‌سی برنامه‎ای را درباره نژادپرستی در میان هواداران اوکراینی فوتبال پخش کرد که واکنش‎های بسیاری را در پی داشت. همچنین رسانه‎ها بیش از هر زمان دیگری بر اختلافات سیاسی موجود در این کشور از جمله زندانی‌بودن «یولیا تیموشنکو»، نخست‎وزیر پیشین و مخالف دولت و روند درمان وی در زندان تمرکز کردند. در آن زمان میزبانی یورو 2012 نه‌تنها بهبود و تقویت موقعیت اوکراین (به‎طور اخص دولت یانوکوویچ) در عرصه بین‎الملل را به‌دنبال نداشت بلکه اعتبار بین‎المللی دولت را نیز شدیدا زیر سوال برد. درواقع جریان رسانه‎ای منفی علیه دولت اوکراین و تهدید به تحریم بازی‎ها از سوی برخی رهبران اروپایی کار را به جایی رساند که مشروعیت دموکراتیک‌بودن دولت یانوکوویچ زیر سوال رفت و نگرانی‎های جدی‌ای درباره افزایش گرایش‎های نژادپرستانه در میان اوکراینی‌ها به وجود آمد. المپیک یونان و سقوط اقتصادی گرچه آنجلو پولوس، رییس شهر آتن و از مسوولان برگزاری بازی‌های المپیک آتن در مراسم گشایش بازی‌ها از افتخار و تکرار تاریخ شکوفایی یونانیان سخن گفت ولی واقعیت این است که میزبانی بازی‎های المپیک 2004 با صرف بیش از 18میلیاردیورو، نه‌تنها باری از دوش دولت یونان برنداشت بلکه اقتصاد این کشور را به مرز ورشکستگی کشاند. به‌ویژه اینکه با پایان‌یافتن مراسم اختتامیه بازی‌ها، مشکلات اجتماعی و اقتصادی برجامانده از المپیک به‌تدریج نمایان ‌شد. از جمله افزایش بیکاری پس از پایان بازی‎ها، هزینه‌های سرسام‏آور حفظ و نگهداری تاسیسات و امکانات، بلااستفاده‌ماندن بخش زیادی از این امکانات و تاسیسات که نتیجه‎اش شورش اجتماعی، شکست حزب حاکم در انتخابات، قدرت‌گرفتن ملی‎گرایان افراطی در عرصه سیاسی یونان و تضعیف بیش از پیش جایگاه این کشور در اتحادیه اروپا و جامعه جهانی بود. این کشور با گذشت بیش از 10سال از این میزبانی تلاش دارد با درپیش‌گرفتن اصلاحات اقتصادی از سقوط اقتصادی خود جلوگیری کند. چین، میزبانی نسبتا موفق از نگاه کارشناسان، چین با هزینه‌کردن نزدیک به 48میلیاردیورو برای میزبانی المپیک 2008 میلادی می‎خواست رشد اقتصادی فزاینده خود را به رخ جهانیان به‌ویژه آمریکا بکشد. البته تحقق این رویا چندان هم خالی از دردسر نبود؛ چرا که پکن ناگهان خود را در برابر توجه بیش از اندازه جامعه‌جهانی و رسانه‎ها به مسایل حقوق بشری‌اش دید. به‌طوری که وضعیت حقوق‌بشر و اقلیت‎های دینی در چین به یکی از مباحث روز در میان سیاستمداران کشورهای مختلف از جمله آمریکا، طرفداران حقوق‌بشر و حتی نمایندگان تیم‌های ‌ملی المپیک تبدیل شده بود. در این زمان بود که سازمان عفو بین‌الملل در گزارشی از افزایش موارد کار اجباری، سرکوب فعالان سیاسی و روزنامه‌نگاران و حبس بدون محاکمه مخالفان دولت در جمهوری خلق چین خبر داد. به این مشکلات باید چالش‌های سیاست خارجی از جمله حمایت پکن از کره‌شمالی و سودان، اعتراض‌ تبتی‌ها در داخل و خارج از مرزهای چین و ساکنان استان مسلمان‏نشین سین کیانگ را هم افزود. دولت چین مجبور شد تا به رسم همیشه برای آرام کردن فضا در سین‎کیانگ و تبت از قوه قهریه استفاده کند اما این بار زیر نگاه سنگین رسانه‎های جهان. روسیه و رویای جهانی‌شدن یکی از قابل‌رویت‌ترین جنبه‎های حرکت روسیه در مسیر جهانی‌شدن، تلاش این کشور برای میزبانی رویدادهای بزرگ ورزشی است: بازی‎های جهانی دانشجویان در شهر کازان 2013، المپیک زمستانی سوچی 2014 و جام‌جهانی فوتبال در سال 2018 میلادی. به اعتقاد کارشناسان، روسیه که برای افزایش تاثیر خود در جهان در حال رقابت‎های پنهان و آشکار با غربی‎ها است، برای ارتقای جایگاه خود در عرصه بین‌الملل استفاده از دیپلماسی ورزشی را در دستور کار خود قرار داده است. به همین دلیل کرملین با برگزاری المپیک زمستانی سوچی با هزینه‎ای بالغ بر50میلیارددلار تلاش کرد تا به جهانیان نشان ‎دهد روسیه به‌عنوان یک قدرت جهانی در حال بازگشت به عرصه بین‌الملل است. در المپیک سوچی شرایط به آن ایده‎آلی که مدنظر رهبران کرملین بود پیش نرفت. گذشته از آغاز بحران اوکراین همزمان با برگزاری المپیک سوچی، وقوع چندین انفجار در نقاط گوناگون روسیه و افزایش نگرانی‌های امنیتی و حرف و حدیث‌های گسترده پیرامون فساد مالی نزدیکان پوتین در جریان آماده‎سازی برای برگزاری المپیک، این رویداد را تا حدی تحت تاثیر قرار داد. به ویژه اینکه با پناه دادن روسیه به ادوارد اسنودن، پیمانکار امنیتی سابق آمریکا خشم دولتمردان آمریکایی برانگیخته شد و به جای باراک اوباما یک سناتور دموکرات در این مراسم شرکت کرد. نبود مقام‌های بلندپایه آلمان، انگلیس و فرانسه هم در این مراسم ابعادی سیاسی به مساله داد. قطر و بحرین؛ کوچولوهای ناکام در این میان تجربه برگزاری مسابقات فرمول یک که با توجه گسترده‎ رسانه‎ای همراه بود و باعث شد تا اعتراض‎های مخالفان بیش از هر زمانی در عرصه بین‎المللی مورد توجه قرار بگیرد، نشان داد که کشوری مانند بحرین نه تنها قدرت نفوذی در میان شهروندان خود ندارد بلکه از خود چهره‎ای تماما دیکتاتور به نمایش گذاشت. برای دو سال، پوشش خبری مسابقات فرمول یک در بحرین با تصاویری از معترضان همراه بود. برنارد چارلز اکلستون معروف به برنی اکلستون، رییس و مدیر عامل شرکت‌های «مدیریت فرمول‌یک» و «اداره مسابقات اتومبیلرانی فرمول یک» گرچه در جهان شناخته شده است اما شهرت وی از وقتی بیشتر شد که در آوریل 2013 میلادی با اشاره به اعتراض گسترده بحرینی‎ها به حکومت آل‌خلیفه در آستانه آغاز مسابقات و در جریان برگزاری آن گفت: «بحیرن احمق بود که اجازه داد مسابقات جایزه بزرگ در این کشور برگزار شود چرا که فرصت لازم را به هزاران معترض داد تا صدای اعتراض خود به حکومت خودکامه و نداشتن آزادی را بلند کنند. البته این انتقاد تند اکلستون باعث نشد که از تمایل بحرین برای ادامه میزبانی این مسابقات کاسته شود. قطر هم که میزبانی بازی‎های جام‌جهانی 2022 میلادی را دارد در شرایط کمابیش مشابهی با بحرین قرار دارد. از اما و اگرهای چگونگی دستیابی این کشور کوچک بلندپرواز به میزبانی جام‌جهانی که بگذریم، اعتراض‌های گسترده نهادهای حقوق بشری و اتحادیه‎های کارگری به شرایط اسفناک کارگرانی که در حال ساخت تاسیسات و ورزشگاه‎ها هستند اجازه نداده تا دوحه بتواند مانور چندانی روی میزبانی خود داشته باشد و در جریان رسانه‎ای دست‌بالا را بگیرد. تمرکز رسانه‌های روی آنچه «برده‎داری مدرن» در قطر می‎خوانند جامعه جهانی را تا حد زیادی متقاعد کرده که این کشور کوچک ثروتمند حداقل استانداردهای بین‎المللی در زمینه حقوق‌بشر، حقوق کارگران و برابری‌نژادی را رعایت نمی‎کند و یکی از بزرگ‌ترین ناقضان حقوق‌بشر است!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.