نگاهی به تیغ دولبه میزبانی ابررویدادهای ورزشی
وقتی ورزش و سیاست در هم میآمیزند
بهاره محبی
با گذشت یک هفته از آغاز جامجهانی فوتبال 2014 در برزیل، اعتراضها نسبت به سیاستهای دولت دیلما روسف، رییسجمهوری برزیل، ادامه دارد؛ روندی که بر تلاش دولت برزیل برای قدرتنمایی در آمریکایلاتین و جامعه جهانی سایه انداخته است. آوری برونداگ، رییس سابق کمیته بینالمللی،نزدیک به نیمقرن پیش گفته بود ورزش نسبت زیادی با سیاست و معادلات سیاسی ندارد. او حتی از این هم فراتر رفته و گفته بود ورزش مانند موسیقی و دیگر هنرهای زیبا ورای دنیای سیاست حرکت میکند... ما با ورزش ارتباط (همدلانهای) داریم اما با سیاست و تجارت نه!» این دیدگاه سالهاست که با سیاسیشدن رویدادهای ورزشی، از تلاش مخالفان داخلی برای استفاده از میزبانی به منظور بلندتر کردن صدای خود گرفته تا تحریم مسابقات و کشیدهشدن دامن رقابتهای منطقهای و جهانی به میادین ورزشی رنگ باخته است. امروزه دولتها «کسب اعتبار در عرصه جهانی ورزش» را بهعنوان ابزاری کارآمد برای تقویت موقعیت خود به رسمیت شناختهاند. بهعنوان مثال، آمریکا المپیک1980 مسکو را در اعتراض به جنگ اتحاد جماهیر شوروی در افغانستان تحریم کرد و روسیه هم در المپیک 1984 میلادی لسآنجلس شرکت نکرد. عراق،
مصر و لبنان به خاطر بحران کانال سوئز در المپیک 1956 ملبورن شرکت نکردند. آلمان به خاطر اقداماتش در جنگ جهانیاول از رقابتهای المپیک 1920 کنار گذاشته شد و آفریقایجنوبی نیز بهخاطر سیاستهای رژیم آپارتاید با موانعی در شرکت در رقابتهای المپیک مواجه شد. به همین دلیل این روزها رویدادهای ورزشی اغلب حاوی پیامهایی آمیخته با سیاست هستند و از آنجا که در عصر ارتباطات هیچچیز حتی جزییات به ظاهر کماهمیت نیز از چشم رسانهها دور نمیماند، میزبانی ابرمسابقات ورزشی حکم شمشیر دولبهای را دارد که هم میتواند فواید ارزشمند سیاسی و اجتماعی برای میزبان به همراه داشته باشد و هم خطرات جدی. عرصهای برای خودنمایی به دلیل هزینههای سرسامآور چنین میزبانیهایی تا دهه 1980میلادی معدود دولتهایی بودند که تمایلی به پذیرش برگزاری این رویدادها داشتند. در گذشته دلیل منطقی اغلب کشورهای توسعهیافته برای میزبانی ابررویدادهای ورزشی بازسازی شهری، منافع اقتصادی میزبانی بهویژه در زمینه جذب گردشگر و صنعت توریسم، افزایش مشارکت اجتماعی میان نخبگان و بدنه جامعه و کسب اعتبار بینالمللی بود. اغلب این کشورهای میزبان امیدوار بودند
مسابقات با کسب مدالهای المپیک توسط ورزشکاران خودی یا پیروزی نمایندگانشان در بازیهای جامجهانی فوتبال به پایان برسد. امروز اما هدف اصلی کشورها برای میزبانی (بهویژه قدرتهای نوظهوری چون برزیل و چین) نشاندادن صلاحیت و اعتبار خود در عرصه بینالمللی است. ورزش: قدرت نرم اصطلاح «قدرت نرم» که در سال 1990 توسط جوزف ساموئل نای، استاد علوم سیاسی، مطرح شد در مقابل قدرت نظامی آشکار به کار میرود و به معنی توانایی شکلدادن به تمایلات و ترجیحات دیگران بدون استفاده از زور آشکار و در جهت منافع خود است. به اعتقاد ساموئل نای، تغییر ماهیت روابط بینالملل پس از پایان جنگ سرد و رفع خطر استفاده از قدرت نظامی در شکل سنتی آن، منجر به این شد که منابع دیگر قدرت مانند فرهنگ - که مشخصا ورزش بخشی از آن بهشمار میرود - و ایدئولوژی در روابط میان دولتها نقش بسیار مهمی بازی کنند. اما این سکه روی دیگری هم دارد. در حالی که استفاده از اهرم قدرت نرم که رسانهها نقش کلیدی در آن دارند روزبهروز بیشتر موردتوجه دولتها قرار میگیرد، دعوت از رسانهها از جمله برای پوشش ابررویدادهای ورزشی میتواند عواقب ناخواستهای را هم
داشته باشد. به همین دلیل هیچ تضمینی وجود ندارد که میزبانی چنین رویدادهایی بر اعتبار کشور میزبان در عرصه بینالمللی بیفزاید. برخی نمونههای اخیر از میزبانیهای ابررویدادهای ورزشی نشان میدهد که برگزاری چنین رویدادهایی چطور میتوانند بهعنوان یک شمشیر دولبه برای دولت میزبان عمل کنند. اوکراین: اعتباری که از دست رفت در سال 2012 میلادی که اوکراین بههمراه لهستان میزبان مسابقات قهرمانی فوتبال اروپا (یورو 2012) بود بهدلیل توجه منفی رسانهها شرایط بسیار سختی را از سر گذراند. در آن زمان بیبیسی برنامهای را درباره نژادپرستی در میان هواداران اوکراینی فوتبال پخش کرد که واکنشهای بسیاری را در پی داشت. همچنین رسانهها بیش از هر زمان دیگری بر اختلافات سیاسی موجود در این کشور از جمله زندانیبودن «یولیا تیموشنکو»، نخستوزیر پیشین و مخالف دولت و روند درمان وی در زندان تمرکز کردند. در آن زمان میزبانی یورو 2012 نهتنها بهبود و تقویت موقعیت اوکراین (بهطور اخص دولت یانوکوویچ) در عرصه بینالملل را بهدنبال نداشت بلکه اعتبار بینالمللی دولت را نیز شدیدا زیر سوال برد. درواقع جریان رسانهای منفی علیه دولت
اوکراین و تهدید به تحریم بازیها از سوی برخی رهبران اروپایی کار را به جایی رساند که مشروعیت دموکراتیکبودن دولت یانوکوویچ زیر سوال رفت و نگرانیهای جدیای درباره افزایش گرایشهای نژادپرستانه در میان اوکراینیها به وجود آمد. المپیک یونان و سقوط اقتصادی گرچه آنجلو پولوس، رییس شهر آتن و از مسوولان برگزاری بازیهای المپیک آتن در مراسم گشایش بازیها از افتخار و تکرار تاریخ شکوفایی یونانیان سخن گفت ولی واقعیت این است که میزبانی بازیهای المپیک 2004 با صرف بیش از 18میلیاردیورو، نهتنها باری از دوش دولت یونان برنداشت بلکه اقتصاد این کشور را به مرز ورشکستگی کشاند. بهویژه اینکه با پایانیافتن مراسم اختتامیه بازیها، مشکلات اجتماعی و اقتصادی برجامانده از المپیک بهتدریج نمایان شد. از جمله افزایش بیکاری پس از پایان بازیها، هزینههای سرسامآور حفظ و نگهداری تاسیسات و امکانات، بلااستفادهماندن بخش زیادی از این امکانات و تاسیسات که نتیجهاش شورش اجتماعی، شکست حزب حاکم در انتخابات، قدرتگرفتن ملیگرایان افراطی در عرصه سیاسی یونان و تضعیف بیش از پیش جایگاه این کشور در اتحادیه اروپا و جامعه جهانی بود.
این کشور با گذشت بیش از 10سال از این میزبانی تلاش دارد با درپیشگرفتن اصلاحات اقتصادی از سقوط اقتصادی خود جلوگیری کند. چین، میزبانی نسبتا موفق از نگاه کارشناسان، چین با هزینهکردن نزدیک به 48میلیاردیورو برای میزبانی المپیک 2008 میلادی میخواست رشد اقتصادی فزاینده خود را به رخ جهانیان بهویژه آمریکا بکشد. البته تحقق این رویا چندان هم خالی از دردسر نبود؛ چرا که پکن ناگهان خود را در برابر توجه بیش از اندازه جامعهجهانی و رسانهها به مسایل حقوق بشریاش دید. بهطوری که وضعیت حقوقبشر و اقلیتهای دینی در چین به یکی از مباحث روز در میان سیاستمداران کشورهای مختلف از جمله آمریکا، طرفداران حقوقبشر و حتی نمایندگان تیمهای ملی المپیک تبدیل شده بود. در این زمان بود که سازمان عفو بینالملل در گزارشی از افزایش موارد کار اجباری، سرکوب فعالان سیاسی و روزنامهنگاران و حبس بدون محاکمه مخالفان دولت در جمهوری خلق چین خبر داد. به این مشکلات باید چالشهای سیاست خارجی از جمله حمایت پکن از کرهشمالی و سودان، اعتراض تبتیها در داخل و خارج از مرزهای چین و ساکنان استان مسلماننشین سین کیانگ را هم افزود. دولت چین
مجبور شد تا به رسم همیشه برای آرام کردن فضا در سینکیانگ و تبت از قوه قهریه استفاده کند اما این بار زیر نگاه سنگین رسانههای جهان. روسیه و رویای جهانیشدن یکی از قابلرویتترین جنبههای حرکت روسیه در مسیر جهانیشدن، تلاش این کشور برای میزبانی رویدادهای بزرگ ورزشی است: بازیهای جهانی دانشجویان در شهر کازان 2013، المپیک زمستانی سوچی 2014 و جامجهانی فوتبال در سال 2018 میلادی. به اعتقاد کارشناسان، روسیه که برای افزایش تاثیر خود در جهان در حال رقابتهای پنهان و آشکار با غربیها است، برای ارتقای جایگاه خود در عرصه بینالملل استفاده از دیپلماسی ورزشی را در دستور کار خود قرار داده است. به همین دلیل کرملین با برگزاری المپیک زمستانی سوچی با هزینهای بالغ بر50میلیارددلار تلاش کرد تا به جهانیان نشان دهد روسیه بهعنوان یک قدرت جهانی در حال بازگشت به عرصه بینالملل است. در المپیک سوچی شرایط به آن ایدهآلی که مدنظر رهبران کرملین بود پیش نرفت. گذشته از آغاز بحران اوکراین همزمان با برگزاری المپیک سوچی، وقوع چندین انفجار در نقاط گوناگون روسیه و افزایش نگرانیهای امنیتی و حرف و حدیثهای گسترده پیرامون
فساد مالی نزدیکان پوتین در جریان آمادهسازی برای برگزاری المپیک، این رویداد را تا حدی تحت تاثیر قرار داد. به ویژه اینکه با پناه دادن روسیه به ادوارد اسنودن، پیمانکار امنیتی سابق آمریکا خشم دولتمردان آمریکایی برانگیخته شد و به جای باراک اوباما یک سناتور دموکرات در این مراسم شرکت کرد. نبود مقامهای بلندپایه آلمان، انگلیس و فرانسه هم در این مراسم ابعادی سیاسی به مساله داد. قطر و بحرین؛ کوچولوهای ناکام در این میان تجربه برگزاری مسابقات فرمول یک که با توجه گسترده رسانهای همراه بود و باعث شد تا اعتراضهای مخالفان بیش از هر زمانی در عرصه بینالمللی مورد توجه قرار بگیرد، نشان داد که کشوری مانند بحرین نه تنها قدرت نفوذی در میان شهروندان خود ندارد بلکه از خود چهرهای تماما دیکتاتور به نمایش گذاشت. برای دو سال، پوشش خبری مسابقات فرمول یک در بحرین با تصاویری از معترضان همراه بود. برنارد چارلز اکلستون معروف به برنی اکلستون، رییس و مدیر عامل شرکتهای «مدیریت فرمولیک» و «اداره مسابقات اتومبیلرانی فرمول یک» گرچه در جهان شناخته شده است اما شهرت وی از وقتی بیشتر شد که در آوریل 2013 میلادی با اشاره به
اعتراض گسترده بحرینیها به حکومت آلخلیفه در آستانه آغاز مسابقات و در جریان برگزاری آن گفت: «بحیرن احمق بود که اجازه داد مسابقات جایزه بزرگ در این کشور برگزار شود چرا که فرصت لازم را به هزاران معترض داد تا صدای اعتراض خود به حکومت خودکامه و نداشتن آزادی را بلند کنند. البته این انتقاد تند اکلستون باعث نشد که از تمایل بحرین برای ادامه میزبانی این مسابقات کاسته شود. قطر هم که میزبانی بازیهای جامجهانی 2022 میلادی را دارد در شرایط کمابیش مشابهی با بحرین قرار دارد. از اما و اگرهای چگونگی دستیابی این کشور کوچک بلندپرواز به میزبانی جامجهانی که بگذریم، اعتراضهای گسترده نهادهای حقوق بشری و اتحادیههای کارگری به شرایط اسفناک کارگرانی که در حال ساخت تاسیسات و ورزشگاهها هستند اجازه نداده تا دوحه بتواند مانور چندانی روی میزبانی خود داشته باشد و در جریان رسانهای دستبالا را بگیرد. تمرکز رسانههای روی آنچه «بردهداری مدرن» در قطر میخوانند جامعه جهانی را تا حد زیادی متقاعد کرده که این کشور کوچک ثروتمند حداقل استانداردهای بینالمللی در زمینه حقوقبشر، حقوق کارگران و برابرینژادی را رعایت نمیکند و یکی از بزرگترین
ناقضان حقوقبشر است!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.