|

به بهانه انتشار کتاب «موسیقی و شعر؛تفاوت‌ها و طبقه‌بندی»

افق‌هایی تازه در فرهنگ‌شناسی ایرانی

محسن شهرنازدار

او را با نوشته‌های اثر‌گذاری می‌شناسم که سال‌ها پیش با نام مستعار م. ح. آریان در کتاب ماهور و سالنامه موسیقی شیدا به چاپ می‌رساند. اگر اشتباه نکنم مقاله «موشحات و نوبات اندلسی» اوایل دهه70 در گاهنامه ماهور به چاپ رسید و همزمان مقاله‌ای درباره بربط با چند ترجمه در نخستین کتاب سال شیدا. خصوصیت بارزی در نوشته‌هایش وجود داشت که در کمتر متنی درباره موسیقی می‌توان سراغ گرفت. روشمندی و اتکا بر متدولوژی، طرح فرضیه و سوال و پژوهش، وفاداری به ذکر مآخذ و منابع، در کنار نثری عالمانه بی‌آنکه پرطمطراق باشد، از اصالت زبان و دانش هر دو برخوردار بود، نوشته‌های او را از هر آنچه در حوزه فرهنگ‌شناسی موسیقی ایران خوانده بودم، متمایز می‌کرد. نمونه قابل‌توجه برخورد علمی او به موضوع موسیقی و موسیقی‌شناسی، نقدی است که در نخستین شماره فصلنامه موسیقی ماهور بر بازسازی قطعه حسینی در اثری از عبدالقادر مراغی نوشت. این بازسازی توسط فرهاد فخرالدینی و برای موسیقی سریال امام علی(ع) انجام شده بود. نوشته م. ح. آریان نخستین نقد جدی بر یک اثر لااقل پس از چند دهه فقر و فقدان نقد جدی موسیقی در ایران بود. این نوشته با واکنش مکتوب فخرالدینی مواجه شد و آریان نیز در شماره چهارم کتاب سال شیدا، توضیحاتی تکمیلی بر نقد فخرالدینی نوشت؛ مقاله‌اش به توضیحات مبسوطی درباره مد (mode) و خصوصیات مدالی دستگاه، مقام و مقایسه تطبیقی این دو می‌پرداخت. در نتیجه به جای رسوم رایج در نوشتن جوابیه پرداخت به حواشی به جای اصل موضوع، این نقد به تولید دانش بیشتر در حوزه فرهنگ‌شناسی موسیقی ایران منجر شد و در زمانه خود بسیار حایزاهمیت بود. دکتر محسن حجاریان یا همان م. ح. آریان درجه کارشناسی ارشد را در رشته حقوق و در سال 1974 از آمریکا گرفته است. او برای ادامه تحصیل در رشته جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی به دانشگاه ایالتی داکوتای جنوبی در شهر بروکینگز می‌رود و همزمان در دو رشته انسان‌شناسی و موسیقی‌شناسی در مقطع دکترا تحصیل می‌کند. در دوران تحصیل برای تحقیقاتی میدانی درس مردم‌شناسی همراه استاد راهنمایش خانم دکتر دایانا هس (Danna Hess) به منطقه حفاظتی بومیان اصلی (American Indian Reservation) می‌رود و با بومیان قبیله «سو» (Sioux) آشنا می‌شود. حجاریان به مدت نزدیک به دوسال درباره زبان و فرهنگ آنان که «لاکوتا» نام دارد؛ مطالعه میدانی کرده است. سپس به پاریس رفته و مدت یک‌سال تاریخ و زبان فرانسه می‌آموزد. پس از بازگشت به آمریکا او که در سال‌های بعد از 1984 به واسطه آشنایی با چند نفر از نوازندگان موسیقی ترک با موسیقی ترکی آشنا شده و گاهی در کنسرت‌های آنان عود می‌زده است، تصمیم به ادامه تحصیل در فرهنگ‌شناسی موسیقی و موسیقی‌شناسی قومی می‌گیرد. به این ترتیب وارد دپارتمان موسیقی‌شناسی قومی دانشگاه مریلند می‌شود و دوره‌های کارشناسی ارشد و دکترا را در این رشته به پایان می‌رساند. حضور در مراکش و تحقیق بر سیستم «موشحات و نوبات اندلسی» در سال‌های 1992 و 93، سفر به تونس و قاهره برای تحقیق درباره «مقام» در موسیقی مصر؛ آشنایی با «فصل» و «موکام» در موسیقی ترک، مطالعه بر «دیاوا» در چین، «راگا» در هند، «پاتت» در اندونزی، «موقام» در اویغور و سرانجام مطالعه عمیق تاریخی و میدانی درباره دستگاه در موسیقی کلاسیک ایران؛ حجاریان را به طرح یک تئوری بنیادی درباره مکاتب موسیقی ملل شرق اسلامی و مسیر تکوین نظام دستگاهی رهنمون می‌سازد؛ تئوری مهمی که او در کتابی منتشرنشده، با عنوان «مکاتب قدیم موسیقی ایران» تشریح کرده است. او عمیقا معتقد است تنها می‌توان از طریق بخشی از مطالعات تطبیقی اینگونه موسیقی‌ها ردپای تاریخ موسیقی ایران را جست‌وجو کرد. در سال‌های 1999 به بعد فصلنامه موسیقی‌شناسی ایرانی را در آمریکا تالیف ‌کرد و برخی از نتایج مطالعات خویش را منتشر ساخت. این فصلنامه هر چند در ایران فرصت انتشار نیافته اما آنطور که در روش و منش حجاریان متداول است، در سال‌های گذشته بدون نگرانی از سرقت‌های رایج علمی، کپی این فصلنامه را در اختیار دیگران گذاشته است. پس از این دوران حجاریان تصمیم به بازگشت به ایران گرفت. بازگشت او به ایران می‌توانست امیدی برای توسعه هدفمند و مبتنی بر دانش روز رشته موسیقی‌شناسی قومی باشد. موقعیت علمی او در موسیقی‌شناسی قومی را طبیعتا نه پژوهندگان تجربی موسیقی داشتند و نه معدود تحصیلکردگان موسیقی‌شناسی. اما چنان که رسم این زمانه است حضور او را تاب نیاوردند و او هم که انگیزه‌ای برای مقابله با جدال‌های داهیانه نداشت، خلوت و عزلت را به آن ترجیح داد. آشنایی ما با گفت‌وگوهایی شروع شد که سال‌ها پیش تدوین کتابی درباره اتنوموزیکولوژی و مفاهیم و تعاریف آن، با برخی محققان و تحصیلکردگان این رشته از جمله جان اکانل، نیلوفر مینا و استیفن بلام انجام داده بودم و به سراغ او نیز رفتم. اما با دایرشدن دوره‌ای با عنوان «اتنوموزیکولوژی و مکاتب موسیقی شرق اسلام» در دانشگاه سوره، فرصت مغتنمی فراهم شد تا در نقش شاگردی از او بیشتر بیاموزم. آنجا بود که متوجه شدم مقالات و تحقیقات بسیاری از او وجود دارد که کمال‌گرایی و وسواس‌های علمی‌اش مانع از انتشار آنها شده است. با این حال دکتر حجاریان سخاوتمندانه کپی آنها را در اختیار ما می‌گذاشت و در حقیقت برایمان دریچه‌ای نو به فرهنگ‌شناسی موسیقی ایران می‌گشود. درآمدی بر فرهنگ‌شناسی موسیقی ایرانی، همبستگی و پراکندگی موسیقی در فرهنگ‌های شرق اسلامی، زمینه‌های تکامل صورتبندی در موسیقی دستگاهی در ایران، روش کانتومتریک در مطالعه موسیقی فرهنگ‌های گوناگون و... عناوین برخی از این مقالات بودند که جهت و مسیر نگاه ما را در فرهنگ‌شناسی موسیقی به‌طور کلی دگرگون کرد. طی سال‌های گذشته او مقالات مهمی را در حوزه موسیقی‌شناسی قومی به فارسی برگردانده است. ترجمه‌های او به فراخور اهمیت و کاربردی که موضوعات برای مخاطب فارسی‌زبان دارند، انتخاب می‌شوند. کتاب «مردم‌شناسی موسیقی سرخپوستان آمریکا» نوشته مارشا هرندن که توسط نشر افکار منتشر شد، از این دست است. هرندن که خود از سرخپوستان قبیله چروکی بوده، با حجاریان دوستی داشته و هنگام تحصیل او در دانشگاه مریلند، استاد مردم‌شناسی موسیقی و استاد راهنمای او شده است. اهمیت ترجمه این کتاب در روش‌شناسی تحقیق در حوزه مردم‌شناسی موسیقی است؛ نیازی که در ایران در همه تحقیقات میدانی موسیقی و به‌خصوص فرهنگ‌شناسی موسیقی قومی به چشم می‌خورد. همچنین کتاب «موسیقی جهان» ترجمه و نوشته دکتر حجاریان، دورنما و مقدمه‌ای بر شناخت موسیقی ایران محسوب می‌شود؛ هرچند در ظاهر موضوعات اشاره‌ای به موسیقی ایران نشده است. در این کتاب که توسط کتابسرای نیک و میراث فرهنگی انتشار یافته، سه‌مقاله مهم از کورت زاکس، هنری جرج فارمر و کیلمر، کروکر و براون درباره موسیقی بین‌النهرین باستان ترجمه شده، همچنین مقالاتی مهم از دکتر حجاریان درباره موسیقی مراکش، موسیقی چین، موسیقی ژاپن، موسیقی هند و موسیقی اندونزی آمده که مختصری از مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای او بوده است. اما عجیب آنکه فروتنانه نه در مقدمه و نه در کنار عناوین مقالات، اشاره‌ای به نگارش آنها توسط او نشده است! «مقدمه‌ای بر موسیقی‌شناسی قومی» عنوان کتاب مهم حجاریان در زمینه سیر تطور اجتماعی، فرهنگی و تاریخی موسیقی ایران است. هرچند مقالاتی درباره تاریخ موسیقی‌شناسی قومی و روش تحقیق این علم نیز در این کتاب آمده است. این کتاب که توسط کتابسرای نیک و میراث فرهنگی منتشر شد، مشکل توزیع داشت و آنطور که باید دیده نشد. اما از این بدتر، در شناسنامه کتاب نام دو تن از «محققان تجربی» موسیقی در ایران به‌عنوان داور علمی کتاب آمده بود! گویا دکتر حجاریان از بابت ناشر شانس نیاورده و البته فروتنی او نیز موجب خطای ساده‌اندیشان شده است. در پایان‌نامه دکترا، حجاریان به نقش و ارتباط غزل و موسیقی ایرانی می‌پردازد. به گمان او «در فرهنگ ایران غزل یک اندیشه است و موسیقی ایرانی هم یک اندیشه. اینکه الگوی این دو چگونه و در چه شرایط فرهنگی - تاریخی سامان گرفته‌اند و موسیقی ایرانی تحت چه تاثیری نقشی از صورت و محتوای سامانه غزل ایرانی را به خود گرفته - همگی درخور توجه و مطالعه هستند. غزلیسم در قلمرو فرهنگ غرب ایران رشد نهایی خود را اعلام می‌کند و موسیقی دستگاهی هم در غرب ایران - بعد از مغول - سامانه خود را می‌یابد...» به نظر می‌رسد جست‌وجوی او در این‌باره، سال‌ها پس از دفاع دکترا مسیر تازه‌ای در تحقیقات دکتر حجاریان گشوده و موضوع اثر تازه او شده است. آخرین اثرش کتاب بسیار مهم و چالش‌برانگیزی با عنوان «موسیقی و شعر؛ تفاوت‌ها و طبقه‌بندی» است؛ ناشر این کتاب تازه انتشاریافته، انتشارات رشد آموزش است. بیوگرافی ناقص، برخی مشکلات ویراستاری و کتابداری، در کنار طرح جلدی نامفهوم و بی‌رمق، از اهمیت این اثر مهم نکاسته است. نواقصی که قطعا در چاپ‌های آینده و توسط ناشری که پیداست حسن نیت دارد، رفع خواهد شد. اما اهمیت کتاب فراتر از این نواقص و در طرح مباحث تازه‌ای است که نظریات پیشین درباره پیوند موسیقی و شعر را به چالش می‌کشد. در این میان آرای دکتر محمدرضا شفیعی‌کدکنی و زنده‌یاد دکتر پرویز ناتل‌خانلری مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرد. به این اعتبار کتاب بیش از آنکه به موضوعات موسیقی‌شناسی پرداخته باشد، در حیطه نقد ادبی می‌گنجد. اما با اشتباه ناشر و البته توزیع‌کننده، کتاب در کتابفروشی‌ها، به قسمت آثار موسیقی رفته است! کتاب «موسیقی و شعر؛ تفاوت‌ها و طبقه‌بندی» با رد حکم رایج درباره پیوند موسیقی و شعر آغاز می‌شود و بیگانگی بنیادی موسیقی با شعر را از منظر صوت‌شناسی مورد بررسی قرار می‌دهد. او می‌نویسد: «با اینکه موسیقی کلاسیک ایرانی در دوره متاخر از موسیقی قومی بهره می‌گیرد اما سرانجام جدایی فنی آنها را می‌توان در دوره اشکانیان ردیابی کرد. پایه گفتاری موسیقی کلاسیک که هم در دربار، هم درون جامعه ایران نضج یافته به زبان دری پیوسته است. با این حال نباید پنداشت که زبان فارسی موجب پیدایش موسیقی ایرانی شده است.» بنیان نظریه حجاریان بر تفاوت‌های زبان‌شناختی و ناهمسانی صورت و معنا در موسیقی و شعر استوار شده است. او این تفاوت‌ها را با مقایسه عناصر مشابه در شعر و موسیقی شامل آواها، وزن عروضی در شعر و متر در موسیقی و نیز واج‌آرایی نشان می‌دهد. همچنین دیدگاه‌های نظری در فلسفه و منطق را نیز دراین‌باره به کار می‌بندد. زبان فارسی و موسیقی دستگاهی، شعر فارسی در قلمرو موسیقی، تاریخ و جغرافیا، تفاوت حس‌آمیزی در شعرو موسیقی، دستان و پرده موسیقایی و عرفانی، آواز، دستگاه و صوت آوا، درون‌گرایی در موسیقی ایرانی، در کنار دو پیوست «پرده در موسیقی و عرفان ایران» و نیز «طبقه‌بندی هنر موسیقی و شعر ایرانی»، عناوین کلی فصول این کتاب است. در فصل «شعر فارسی در قلمرو موسیقی، تاریخ و جغرافی» نکاتی مهم درباره جغرافیای زبان فارسی و پهنه کاربردی شعر ایرانی در موسیقی ملت‌های گوناگون طرح شده است. کتاب در عین حال حاوی مباحث موسیقی‌شناسی مهمی نظیر تفسیر نظام دستانی و پردگانی است هر چند این بحث را از منظر واژه‌شناسی مطرح کرده و تحلیل موسیقایی را به کتاب مکاتب قدیم موسیقی ایران برده است؛ کتابی که امیدوارم به‌زودی منتشر شود... دکتر محسن حجاریان علاوه بر افق‌های تازه‌ای که در مباحث فرهنگ‌شناسی موسیقی، نه‌تنها در این کتاب بلکه در همه آثارش، پیش‌روی شاگردان و مخاطبان گشوده؛ ، بزرگواری، فروتنی و سخاوتی دارد که درس زندگی نیز به همه ما آموخته است. برایش آرزوی طول عمر، سلامتی و بهروزی دارم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.