|

نگاهی به «ماه‌ یخ‌زده» پتر اشتام

جهان پر ابهام آدم‌های عادی

ساجده سلیمی

ابهام و رازآلودی را شاید بتوان مهم‌ترین مولفه داستان‌های او دانست. رازآمیزی دلچسبی که در جای‌جای داستان‌های پتر اشتام وجود دارد و خواننده را از ابتدا تا انتها به دنبال‌کردن داستان ترغیب می‌کند. پتر اشتام نویسنده سوییسی در ایران ابتدا با رمان اگنس مطرح شد و به تازگی کتاب ماه یخ‌زده او را نشر افق منتشر کرده است. نام ماه یخ‌زده از نام یکی از داستان‌های کتاب گرفته شده. مجموعه چند داستان کوتاه که اغلب درونمایه‌های مشابهی دارند. این داستان‌های کوتاه اغلب با محوریت تنهایی انسان معاصر نگاشته شده‌اند و در تمام آنها داستان اصلی در ذیل روایت‌محوری شکل می‌گیرد. به این صورت که راوی داستان را از جایی آغاز می‌کند و به تعریف موقعیت شخصیتی می‌پردازد. این داستان‌ها هم راوی اول شخص دارند و هم از زبان راوی سوم شخص روایت می‌شوند ولی نقطه مشترک تمام این روایت‌ها این است که خواننده برای دریافت تم اصلی داستان باید وارد نگاه شخصیت داستان شود و از نگاه او به حوادث پیرامون بنگرد تا پس از گذشت قسمتی از داستان دریابد که آنچه مد نظر نویسنده بوده حادثه‌ای است که در نظر شخصیت اصلی روی می‌دهد. در داستان ماه یخ‌زده راوی اصلی کارمندی ساده است که در یک کارخانه از دور خارج شده که اکنون به اصناف مختلف اجاره داده شده، مشغول به کار است. در خلال رفت‌وآمدها و مشغله‌های او خواننده آرام‌آرام متوجه توجه خاص شخصیت اصلی به نگهبان کارخانه که بیفر نام دارد، می‌شود. بیفر پیرمردی تنهاست که بعدها راوی داستان متوجه می‌شود او در آرزوی مهاجرت به کانادا و تشکیل زندگی جدیدی در آنجاست. به این شکل نویسنده داستان را آرام‌آرام به سوی بیفر سر می‌دهد و خواننده متوجه می‌شود داستان حول محور بیفر و نه راوی داستان می‌گردد. اما این داستان از نگاه راوی و به شیوه داستان در داستان روایت می‌شود. در داستان میهمان‌های تابستانی که مستقیما از نام داستان ماکسیم گورکی گرفته شده، نویسنده یک آمیختگی زیبا بین داستان خود و داستان این نویسنده ایجاد کرده است. در این داستان نیز راوی در ابتدا شخصیت اصلی به نظر می‌آید. او نویسنده‌ای است که برای نوشتن مقاله‌ای قصد سفر به هتلی آرام و ساکت در دهکده‌ای دوردست را دارد. اما پس از رفتن به آنجا متوجه می‌شود که در آن هتل هیچ‌کس نیست مگر دختری تنها. آب و برق هتل قطع است و از سرویس خبری نیست. اما راوی به دلیل علقه‌ای که با دختر پیدا کرده در آنجا می‌ماند. در این داستان نیز خواننده به زودی متوجه می‌شود که داستان اصلی حول محور دختر غریبه است و زندگی او که در انتها نیز به شکل مرموزی ناپدید می‌شود. رمز و ابهام که معمولا در تمام داستان‌های اشتام دیده می‌شود و انتهایی که به سبک داستان‌های مدرن ناتمام است و به اختیار خواننده گذاشته می‌شود، در این داستان نیز به چشم می‌خورد. شخصیت‌های داستان‌های اشتام اغلب انسان‌هایی ساده هستند. آنها به شدت ملموس و از آن دسته شخصیت‌هایی هستند که تمام ما در اطراف خود آنها را لمس کرده‌ایم. اما آنچه داستان‌های او را با همین شخصیت‌های معمولی جذاب می‌کند نوع نگاهش به دغدغه‌های روزمره است. اشتام تنهایی انسان معاصر غربی را به شکلی عینی روایت می‌کند و مسلما این‌که او روانشناسی خوانده در نوع روایتش بی‌تاثیر نیست. اغلب روایت‌های او از جانب من ذهنی محدود و به شدت مدرنیستی است. او حتی عشق را به شکلی تلخ روایت می‌کند. برای او فرقی نمی‌کند راوی اصلی نویسنده است یا کارمند یا حتی کشیشی در کلیسا (در داستان شام پروردگار). شخصیت اصلی او تنهاست و نمونه‌ای دردناک است از انسان مدرن. معنویت برای او چیزی نیست مگر تنهایی کشیشی در کلیسایی که هیچ‌کس برای دعای یکشنبه‌اش نمی‌آید و مجبور است در تنهایی مطلق دعا بخواند و شنوندگان او نیز پرندگان دریایی هستند. ماه یخ‌زده آخرین کتابی است که از پتر اشتام به فارسی ترجمه و منتشر شده است و مترجم آن، مریم مویدپور، به حق ترجمه‌ای روان و بسیار خوب از آن ارایه داده است. این کتاب در سال 2011 نامزد جایزه ادبی لایپزیک آلمان و جایزه ادبی سوییس شده است. «میهمان‌های تابستانی»، «روال روزگار»، «شام پروردگار»، «در جنگل»، «ماه یخ‌زده»، «زیبن شلفر»، «آخرین هنرمند رمانتیک»، «چمدان»، «رویاهای شیرین» و «کانی آیلند» عنوان داستان‌های این کتاب هستند. ماه یخ‌زده را نشر افق با قیمت 8000تومان منتشر کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.