|

از مقاله «جی.آی.ام. استیوارت» درباره «جیمز جویس» و «اولیس»

در سال1381، مقاله ای از «جی.آی.ام. استیوارت» درباره جیمز جویس و رمان اولیس به همراه فصل هفدهم این رمان، با ترجمه منوچهر بدیعی از طرف انتشارات نیلوفر منتشر شد. فصل هفدهم اولیس به صورت سوال و جواب روایت می شود و مربوط به لحظه‌ای است که دوشخصیت رمان- بلوم و استیون- به هم بر می‌خورند و استیون به همراه بلوم به خانه او می‌رود. آنچه در پی می‌آید، قسمتی است از مقاله استیوارت درباره جویس و رمان اولیس که ترجمه متن کامل آن، در سرآغاز ترجمه فارسی فصل هفدهم اولیس آمده است. فرق اولیس با چهره مرد هنرمند در جوانی فقط در ساخت و پرداخت، طرز بیان، تنوع در صناعت، و مهارت در کار نیست؛ اولیس آینه‌ای است که واکنش‌های ژرف‌تری در برابر تمامی منظر شادی و درد آدمیان نشان می‌دهد. اما خود این منظر محدود به یک صحنه است؛ اسباب صحنه همان اسباب صحنه است که به کندی آورده و برده می‌شود؛ و ما رفته‌رفته درمی یابیم که اس‌واساس همه اینها ذهن پرمایه‌ای است که عزم خود را بی‌چون و چرا جزم کرده است و تا اندازه‌ای هم درمانده است. و این ذهن پرمایه- بی‌شک تا حد خطرکردن- معطوف به زبان و سبک است. اولیس به‌صورت بهت‌آوری از زبان سرشار است. زبان با موج‌های خرد و کلان، گرداب، و مشت مشت کف و افشانک به سوی ما روان می‌شود؛ سخت وجدآور است؛ و، تا بیاید به پایان رسد، تا اندازه ای نیز کوبنده، خراشنده، و ذله‌کننده می‌شود. شواهدی هست که ثابت می‌کند جویس درباره صورت و ساختار اثر خود با مداومت و شوروشوق فکر می کرده است؛ تا این اندازه مسلم است که کاری می کرد تا مریدانش چنین تصوری داشته باشند. این مریدان دوست می‌دارند برای توضیح بخش‌های پی‌درپی کتاب بگویند که هربخش چارچوب‌هایی است که به‌طرز پیچیده‌ای زیروروی هم قرار گرفته است: اندام‌های بدن، هنرها، رنگها، نمادها، و فن‌ها. با این همه، وقتی که اولیس را بدون تکیه بر این حرف‌ها می‌خوانیم، با حیرت می‌بینیم که این رمان نوعی بدیهه‌سرایی دورودراز است که بی‌مضایقه از یک شیرینکاری به شیرینکاری دیگری می‌پردازد و تقریبا همه این شیرینکاری‌ها سراسر عالی از آب درمی‌آید- اما ثمره نهایی آن شله‌قلمکاری است که جمعبندی آن، یا دستیابی قطعی به یک کلیت هنری راست و درست، سخت دشوار است. نویسنده اولیس، مانند پاره‌ای از شاعران قرون‌وسطا، گرفتار «دایره‌المعارف‌اندیشی» غریبی است؛ فی‌المثل، به‌نظر می‌رسد که احساس می کند کتابش نه‌تنها باید حاوی انواع زبان انگلیسی خاص خود او باشد- یا، به عبارت بهتر، انواع زبان انگلیسی خاص خود او به صورت‌های گوناگونی که تقریبا تمام نمی‌شود-بلکه باید حاوی هرکدام از انواع دیگر زبان انگلیسی نیز باشد؛ از این رو، یک بخش مفصل نوشته است که در آن بلوم به بیمارستان ملی زنان و زایمان در خیابان هولس می‌رود، در آنجا به استیون برخورد می‌کند، و نویسنده این بخش را به صورت نقیضه‌های پی در پی نوشته است تا تحول نثر انگلیسی را نشان بدهد. پاره‌ای از این نقیضه‌ها در جایی که باید بیاید نیامده است؛ شارحان می گویند که این تحول سبک‌ها در زمینه رشد جنین از مرحله تخمک بار نگرفته تا مرحله زایمان درست نشان داده شده است و همان‌گونه که در جنین اندامی ممکن است پیش از وقت رشد کند، در مواردی ترتیب زمانی نقیضه‌ها را برهم‌زدن خود لطف خاصی دارد. باید اذعان کرد که ذهن جویس همان‌قدر که پرپیچ‌وخم و فضل‌فروشانه است، روان و -در اساس- شاعرانه است و همین روانی ظاهرا حس تناسب آن را بسیار متزلزل کرده است. بین مفصل ترین بخش کتاب، فانتزی بی‌نظیر و مبهوت کننده ای درباره ناخودآگاه که چاشنی آن انبوهی از اشباح است که قوتی غیرطبیعی دارند و مایه وحشتی توان‌فرسا هستند، بخشی که با عبارت «محل ورود به شهر شب از راه خیابان مابوت» آغاز می شود- بین این بخش و تپش طولانی آرام خیالبافی خانم بلوم، که بخش پایانی کتاب است و نقطه مقابل مفصل‌ترین بخش کتاب(که آن هم بی مانند است) البته به بخشی نیاز است که در آن تنش فرو نشسته باشد. جویس دو بخش این چنینی را پشت‌سر هم می‌آورد: در اولی آمده است که بلوم و استیون، خسته و کوفته، در پاتوق سورچی‌ها نشسته‌اند؛ بنابر اصلی که بر کتاب حاکم است، این خستگی و کوفتگی باید با توسل به نثری وارفته و خشک بیان شود. از این رو جویس به تعبیه نثری دست زده است که بهترین وصف درباره آن این است که بگوییم نثر قالبی یکپارچه ای است در حدود 20هزارکلمه، سپس این دوتن -که بر حسب تصادف به هم رسیده‌اند، اما از لحاظ نمادی سخت در جست‌وجوی یکدیگر بوده‌اند- به سوی آشپزخانه بلوم راه می افتند. این دو افرادی تک افتاده هستند- روان‌هایی که تقلا می کنند تا به واسطه و به رغم وسیله نافرمان ماده به نوعی خودشکوفایی مبهم برسند. این وسیله نافرمان را جویس با قاطعیت به صورت شگردی پرطول و تفصیل‌تر و ژرف‌تر فراهم می آورد: آن شگرد، سوال و جواب پایان ناپذیر و یکراست است که تقریبا تمام آن به زبان علمی خشکی بیان شده است که نه تنها درباره محیط مادی کنونی زندگی بلوم، بلکه درباره کلبه‌ای خیالی که او آرزو دارد در آن گوشه گیرد چیزی را ناگفته نمی‌گذارد... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.