|

داستان «داعش»، داستان عراق

مریم جعفری

زمستان گذشته بود که بازگشت قدرتمند نیروهای القاعده در عراق، بار دیگر در صدر اخبار جهان قرار گرفت؛ در خبرها آمده بود که استان‌های فلوجه، ‌انبار و رمادی یکی پس از دیگری تحت کنترل نیروهای «دولت اسلامی عراق و شام» معروف به «داعش» درآمدند. «خلاء قدرت و خیزش شبه‌‌نظامی‌‌ها» از عناوینی بود که در همه‌جا خوانده می‌‌شده؛ اکنون دوباره خیزش این شبه‌نظامیان در راس اخبار قرار گرفته است و آنان استان‌های عراق را یک‌به‌یک تصرف می‌کنند و ارتش عراق پس از جنگی خونین، مناطق تصرف‌شده را آزاد می‌کند؛ داستانی تکراری که نمی‌توان برای آن پایانی را تصور کرد. شکی وجود ندارد تجدید حیات دوباره القاعده در عراق به واسطه شکل‌گیری همان گروه موسوم به داعش بوده است؛ گروهی تا پیش از این به جنگ سوریه محدود می‌شد اما اکنون خواهان فعالیت پویاتر در منطقه است. حضور دوباره و گسترده‌تر داعش در شنبه‌شب گذشته در دانشگاه انبار و پس از آن در موصل، نینوا و کروک تنها نشانه‌ای از عمیق‌تر و پیچیده‌ترشدن مشکلات در عراق است: بحران طولانی‌‌مدت بین قبایل این استان و دولت «نوری المالکی» نخست‌وزیر عراق. در حقیقت نفوذ داعش به گروه‌های سه‌وجهی سنی از گام‌های مهم افرادی بود که می‌خواستند از فرصت بی‌‌نظیر به وجودآمده بهترین بهره را ببرند. اکنون سران و مردان برخی از قبایل و حتی کردهای ترک اعلام کرده‌اند تا پای جان با اعضای داعش می‌جنگند اما این تحت هیچ فرضیه‌ای به معنای حمایت از دولت مالکی تفسیر نمی‌شود. استان انبار که معمولا محل اصلی اقدامات داعش به‌شمار می‌آید، مرکز و قلب سنی‌هاست؛ جایی که «صدام‌حسین» به‌ویژه پس از جنگ با ایران و کویت به حمایت ساکنانش افتخار می‌کرد. رهبران قبایل انبار که همچنان تحت نفوذ پروپاگاندای صدام قرار دارند، معتقدند اکثریت کامل در اختیار آنان است. این رهبران پس از سقوط صدام هیچ جایگاهی را برای خود در دولت آینده تصور نمی‌کردند. در حقیقت احزاب سیاسی بر سر کار، با متهم‌کردن این گروه به حمایت از رژیم سابق، راه را برای وقوع جنگ داخلی هموار کردند.اینچنین شد که سنی‌ها در عراق در هیچ فرآیند سیاسی جای نگرفته‌اند و با روی‌کارآمدن دولت مالکی شرایط برای آنان اسف‌بارتر شد و حتی عده‌ای از آنان بازداشت شدند. از سال 2013 میلادی یعنی دقیقا زمانی که او قدرت مطلق را در اختیار داشت، اوضاع برای سنی‌ها به‌مراتب بدتر شد. همین باعث شد که افراد داعش در اکثر استان‌های سنی‌نشین پراکنده شوند البته نه به‌عنوان سمبل اعتراض و خشونت بلکه به‌عنوان نمادی از مشکل حل‌نشدنی؛ مشکلی که ارتش عراق می‌خواهد در نبردی زمینی و هوایی آن را حل کند؛ مشکلی که نمی‌توان تا مدت‌ها پایانی برای آن تصور کرد. مشکلات بغداد در حقیقت اختلاف سیاسی بین اقلیت سنی و دولت مالکی است و اختلافات اینچنینی با اقدام نظامی حل نمی‌شود و تنها مساله را پیچیده‌تر و بحرانی خفه‌‌شده را بیدار می‌کند. نمایش کنونی داعش تنها تصویری از مشکلات سیاسی و اختلافات قومی عراق را روشن‌تر از گذشته ترسیم می‌کند. حتی اگر در فرضیه‌ای محال، القاعده و داعش از عراق ریشه‌کن شوند، اصلی‌ترین دلیل ریشه‌دواندن این گروه یعنی همان اختلاف سنی‌ها با دولت مالکی و سیاست‌های پارلمان بغداد، همچنان باقی می‌ماند. پس در انتها می‌توان تاکید کرد بحران عراق به کمبود نیروهای آموزش‌دیده، نبود نیروهای خارجی و سیاست‌های اشتباه دولت‌های همسایه و حتی کاخ‌سفید مربوط نمی‌شود بلکه این بحران، ریشه در انتقال پرچالش سیاسی، در کشوری پرتناقض و پیچیده دارد که فشارهای خارجی بر لایه‌های این بحران افزوده است. داستان عراق، داستان عراق است و برای حل آن تنها می‌توان راه‌حلی عراقی متصور شد و لاغیر.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.