|

تغذیه «داعش» از سیاه‌چاله‌ها

سیدعلی موجانی . پژوهشگر تاریخ عراق

تصور می‌کردم تلخ‌ترین خبری که طی یک دهه گذشته از عراق شنیده بودم، فاجعه حمله به تربت امامین‌عسگریین(ع) در سوم‌اسفند 1384 (2006میلادی) بود؛ رخدادی که آغازی بود بدفرجام بر جدال طایفه‌ای در دنیای اسلام. با این همه، به‌رغم اخبار ماه‌های اخیر و گفت‌وگوهایی که با دوستان عراقی داشته و آگاهی یافته بودم خطر تسلط داعش بر منطقه و تشکیل امارتی تازه دور از انتظار نیست، بیشتر می‌کوشیدم به خود بقبولانم که این احتمال قریب چه‌بسا با توجه به تغییرات سیاسی درون منطقه‌ای روی نخواهد داد. خبر سقوط موصل، پایان این باور خوش و آغازی بر دوران پرالتهاب برای عراق و بدون تردید کل منطقه خواهد بود. تحلیل عملیات دو هفته اخیر در مناطق شمالی، غربی و مرکزی عراق نشان از آن داشت که رویدادی بزرگ‌تر و نامیمون در شرف وقوع است. گفت‌وگوهای دوستانه و تحلیل‌های مطرح‌شده یا در تنوع اخبار دیگر به گوش نمی‌رسید یا اصولا به مذاق آگاهانی که می‌دیدم این میزان از بدگمانی و انذار خوش نمی‌نشست. اکنون به‌دور از «بثّ الشکوی» چه باید کرد؟ به‌نظرم ابتدا باید پذیرفت که جنس داعش از همان فلز القاعده نیست. داعش بر خلاف القاعده که جهاد را مستمسک ترویج باوری متصلب از وهابیت کرده است، به زمین و «قلمرو» می‌اندیشد. در حقیقت داعش به دنبال امارت و خلافت است نه رویای صرف جهاد و تبلیغ. از بعدی دیگر داعش در اقلیمی متولد شده که جغرافیا برایش هویتی کهن ساخته است. این پدیده امروزین ساکن همان اقلیم جغرافیایی است که جغرافیدانان از آن به «جزیره» یاد کرده‌اند؛ سرزمینی که خاطره تاریخ رافدین را دارد و اجازه می‌دهد هر امیری در آن با اتکا به گذشته بتواند بر امواج احساسات و عواطف سرکش و سرگردان سوار شود و از انرژی آن، خاصه در وجه قوم‌گرایانه، به مصداق حوادث اخیر بهره جوید. در نگاهی دیگر مدیریت عملیات نظامی داعش، نه از سیاق هیات القاعده و جبهه النصره است و نه در شکل یک گروهک تروریستی، بلکه چهره ارتشی با ساختار «عسکر»‌های مشخص را یافته است. این ویژگی به تنهایی اجازه می‌دهد در خیال خود جزیی از داعش را جریانِ بازسازی‌شده بعثیانی بدانیم که در همه سال‌هایی که ظاهرا جنگ با تروریسم در عراق در جریان بود، در «جزیره» نشسته بودند و از مرزهای سوریه و عراق کمربندهای انتحاری و ماشین‌های مسلح‌شده به مواد انفجاری را به عراق منتقل می‌کردند. اگر دوری از مبالغه‌گرایی و افراط در هر امری حسن است، در تبادلات اجتماعی و آیینی یک الزام اجتناب‌ناپذیر است. در تعامل با محیط پیرامونی خود، خاصه عراق، این همسایه به ما پیوسته و در ما تنیده‌شده، تکرار تجارب گذشته و نشستن در پشت «جدار»عدم شناخت و ارتباط با تنوع درون آن در لایه‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی و مذهبی از سوی اهل فکر و اندیشه خطایی است آشکار و نشانی است از تداوم بحران دیرپای تنازعات تاریخی فی‌مابین. بنابراین ضربه سقوط موصل باید برای ما هشداری باشد تا در رویکردهای پژوهشی و تعاملات پیوسته با پیرامون خود، خاصه عراق، واقع‌بین و عملگرا باشیم. ناپایداری کنونی ساختار حاکمیتی عراق نیز که بُن‌مایه‌اش نه از «حمله» داعش بلکه از «ضربت» آنها آشکار شده است، نیاز به بررسی و ارزیابی جدی از سوی حاکمانی دارد که ساختارهای اداری کنونی آنها در رفع حوایج عامه از کارآیی مورد انتظار کمتر برخوردار بوده‌اند. دوستی از اهل اندیشه استان صلاح‌الدین عراق که چندروز قبل در تهران برای انتشار فهرست نسخه‌های خطی اهل سنت در کتابخانه‌های ایران حضور یافته بود، باور داشت فقدان اهتمام در تماس میان ایران با مناطق سنی‌نشین و معرفی محیط فرهنگی و اجتماعی ایرانیان، سیاه‌چاله‌ای شده که فضا را برای ترویج آرای بعثیان و داعشیان فراهم کرده است. وی که خود از سادات اهل سنت منطقه است با اشاره به موضوع عتبه مقدسه امامین عسگریین(ع) در سامرا چنین توصیف می‌کرد که «کم‌توجهی به تعامل درونی منطقه با ایجاد جدار حفاظتی میان اهل سامرا و عتبه پس از حوادث شرم‌آور سال 2006 در حمله به آن بقاع، اگرچه لازم بود اما به موازات آن برنامه‌ای آغاز نشد تا در بعد فرهنگی جدار نامریی قطور‌تری که ایجاد شده بود را از میان بردارد. بنابراین اهل سامرا که تا قبل از 2006 هیچ تشییع‌جنازه‌ای را قبل از طواف حرم به پایان نمی‌رساندند، احساس کردند بخشی از رابطه آنها با هویتشان انقطاع یافته است، از این‌رو است که اکنون برای کودکان آن روز که هشت‌سال را پشت‌سر گذاشته و در قامت جوانی کم‌تجربه و دانش، گمراهانه به داعش پیوسته‌اند، چگونه می‌توان این هویت را بازسازی کرد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.