بررسی علایم، شیوع و شیوههای درمان بیماری «پارکینسون» در گفتوگو با محمد روحانی:
کندی حرکات علامت کلیدی ابتلا به بیماری است
بنفشه پورناجی
در باور عموم، لرزش اندامها در ایام پیری مربوط به بیماری پارکینسون است، اما متخصصان مغز و اعصاب نظری دیگر دارند. از منظر علم نورولوژی، لرزش غیرقرینه اندامها به هنگام استراحت، همراه با کندی حرکات از دلایل ابتلا به بیماری پارکینسون و لرزش دستها به شکل قرینه هنگام بلندکردن اشیا مربوط به پیری و نه پارکینسون است. از سوی دیگر بیماری پارکینسون همیشه با لرزش اندامها همراه نیست، ولی کندی اندامهای بدن شامل حرکات دستوپا، مشکلات بلع، کمتحرکی اعضای صورت به ویژه پلکها و... از علایم بارز ابتلا به این بیماری به شمار میرود. اما بیماری پارکینسون چگونه فرد را مبتلا میکند؟ علایم آن چیست؟ شیوع آن چه میزان و راههای درمان آن کدام است؟ به مناسبت برپایی بیستویکمین کنگره بینالمللی مغز و اعصاب و الکتروفیزیولوژی بالینی که از روز سهشنبه 20خرداد در هتل المپیک تهران آغاز به کار کرده و تا روز 23خرداد نیز ادامه دارد، با دکتر «محمد روحانی»، متخصص بیماریهای مغز و اعصاب، عضو هیاتعلمی دانشگاه علوم پزشکی ایران و عضو کمیته علمی این کنگره گفتوگویی داشتیم تا پاسخی به پرسشهای رایج در مورد این بیماری باشد:
علت بیماری پارکینسون چیست و علایم اصلی این بیماری کدامند؟ بیماری پارکینسون دومین بیماری شایع تخریبی مغز پس از بیماری آلزایمر است که بهدلیل تخریب پیشرونده سلولهای بخشی از مغز به نام ماده سیاه که واسطه شیمیایی به نام «دوپامین» ترشح میکنند، ایجاد میشود. یکی از وظایف مهم «دوپامین» تسهیل و تنظیم حرکات انسان است. علت دقیق این تخریب سلولی هنوز نامشخص است، هرچند به نقش بعضی از عوامل محیطی و ژنتیکی در این زمینه اشاره شده است. اصلیترین و مهمترین علامت بیماری پارکینسون، کندی حرکات است. از دیگر علایم اصلی این بیماری میتوان به لرزش اندامها در حالت استراحت، سفتی اندامها و از بین رفتن رفلکسهای تعادلی بدن اشاره کرد. کندی حرکات و لرزش معمولا از یک طرف بدن (مثلا دست چپ) شروع میشود و بهتدریج سایر اندامها را نیز گرفتار میکند. آیا میتوان گفت هر لرزشی در اندامها بهویژه در دستها در سنین کهنسالی مربوط به بیماری پارکینسون است؟ خیر. بسیاری از افراد مسن بهدلیل لرزش دستها، نگران ابتلا به پارکینسون هستند؛ اما میان لرزش پارکینسون و لرزش پیری تفاوت وجود دارد. پارکینسون به
لرزش اندامها در هنگام استراحت اطلاق میشود، اما لرزش پیری، در مواقعی که فرد جسمی را در دست نگه میدارد، مانند نگاه داشتن سینی چای، لرزش دستها شروع میشود. از طرف دیگر لرزش پارکینسون برخلاف لرزش پیری، با کندی حرکات همراه است. در حقیقت کندی حرکات، شاهعلامت ابتلا به بیماری پارکینسون به شمار میرود. آیا این کندی حرکات، تنها مربوط به اندامهای حرکتی یعنی دستوپاست؟ خیر. تمام حرکات بدن در این بیماری درگیر میشوند مثلا در صورت، این کندی به صورت کاهش پلکزدن و کاهش میمیک صورت نمود مییابد که در اصطلاح به آن «صورت ماسکه» میگویند یا اینکه تکلم کند و آهستهشده و با تون پایین شنیده میشود. بلع فرد نیز کند میشود و بهعلت کندی بلع، بزاق از گوشه دهان بیرون میریزد. یا کندی راه رفتن به صورت قدمهای کوتاه، آهسته و چسبیده به زمین همراه با قفلشدن قدمها و خمشدن تنه به جلو ظاهر میشود. کندی حرکات دست، باعث اختلال در نوشتن میشود. بدخطی و ریزشدن دستخط در این بیماران شایع است. آیا تمام بیماران مبتلا به پارکینسون، دچار لرزش در اندامها هستند؟ خیر. اما همانطور که گفته شد، تمام آنها
دچار کندی حرکات و اکثرشان دچار لرزش هستند. به عبارت دیگر، کندی حرکات برای تشخیص بیماری پارکینسون ضروری است، ولی لرزش نه؛ اگرچه اکثر بیماران پارکینسونی لرزش نیز دارند. سفتی اندامها از دیگر علایم بیماری پارکینسون بهشمار میرود به گونهای که اکثر این بیماران از خشکی و سفتی اندامها شکایت دارند. در مواردی بیماران با تصور ابتلا به بیماریهای روماتیسمی به پزشک متخصص روماتولوژی مراجعه میکنند. بیماران مبتلا به پارکینسون با گذشت زمان در حفظ تعادل بدن نیز دچار مشکل شده و بعضی از بیماران هنگام راه رفتن زمین میخورند. خوشبختانه در حال حاضر درمانهای موثری برای بهبود این علایم وجود دارد. علاوه بر اختلالات حرکتی، آیا بیماران مبتلا به پارکینسون دچار مشکلات دیگری نظیر اختلال شناختی نیز میشوند؟ بله. حدود 40درصد بیماران، با گذشت زمان دچار اختلال حافظه و دمانس (فراموشی) میشوند. همچنین درصد قابلتوجهی از بیماران پارکینسونی دچار اختلالات خلقی هستند که مهمترین آنها افسردگی است. اختلالات خواب بهصورت بیخوابی، خوابآلودگی طی روز، دست و پا زدن و فریادکشیدن حین خواب در این بیماران شایع است. در مراحل
پیشرفته بیماری بهدنبال مصرف داروهای ضدپارکینسون در گروهی از بیماران، توهمات بینایی ظاهر میشود. بیماری پارکینسون از چه سنینی آغاز میشود؟ در زنان شایعتر است یا در مردان؟ آیا جنبه ژنتیکی دارد یا فرآیندی است که با افزایش سن پدید میآید؟ بیشترین شیوع بیماری پارکینسون در دهه پنج و شش زندگی است، اما پنج تا 10درصد بیماران در سنین پایینتر (زیر 40سال و حتی زیر 20سال) به این بیماری مبتلا میشوند که در سنین زیر 20سال، احتمال تاثیر فاکتورهای ژنتیکی بیشتر است. در سایر بیماران مبتلا به بیماری پارکینسون بهخصوص کسانی که در سنین بالاتر گرفتار این بیماری میشوند، نقش عوامل ژنتیک کمرنگتر است. پارکینسون در مردان شایعتر از زنان است. در مطالعهای که اینجانب و همکاران روی هزار و 656 بیمار مبتلا به بیماری پارکینسون در ایران انجام دادیم، تعداد مبتلایان مرد، دوبرابر زنان بود. بهطور کلی شیوع این بیماری در دیگر جوامع چگونه است؟ میزان شیوع کلی پارکینسون در جوامع غربی حدودا صدتا 300 نفر در هر یکصدهزارنفر است. متاسفانه در ایران آمار دقیقی در این زمینه نداریم. اگر متوسط 200نفر در هر
یکصدهزار نفر را در نظر بگیریم با جمعیت 77میلیونی ایران، بیش از 150هزارنفر بیمار مبتلا به پارکینسون در کشور داریم. روشهای تشخیص این بیماری چیست؟ تشخیص پارکینسون بهطور عمده بهصورت بالینی و توسط پزشک متخصص مغز و اعصاب صورت میگیرد. پزشک پس از دریافت شرح حال و معاینه در اکثر موارد، قادر به تشخیص بیماری است. روشهای تصویربرداری مغز از جمله سیتیاسکن و امآرآی با هدف ردکردن سایر بیماریهای شبیه پارکینسون انجام میگیرد. در مواردی که تشخیص بالینی دشوار است، روش اسکن هستهای مغز، شیوهای کمککننده برای تشخیص بیماری است. آیا امکان استفاده از روش اسکن هستهای مغز هماینک در کشور وجود دارد؟ اخیرا یکی از بیمارستانهای تهران، اسکن هستهای ویژه بیماری پارکینسونی را انجام میدهد. اما همچنان که اشاره شد، تشخیص بیماری با معاینه توسط متخصص مغز و اعصاب صورت میگیرد و در اغلب موارد نیازی به اقدامات تشخیصی بیشتر نیست. در حال حاضر چه روشهایی برای درمان بیماری پارکینسون بهکار گرفته میشود؟ خوشبختانه امروزه برای درمان بیماران مبتلا به پارکینسون روشهای درمانی شامل
دارو و جراحی وجود دارد. بهطوری که امروزه اغلب بیماران با درمان، طول عمر تقریبا طبیعی پیدا میکنند. موثرترین درمان دارویی برای افراد دچار بیماری پارکینسون چیست؟ در حال حاضر ترکیبات «لودوپا» موثرترین درمان دارویی برای این بیماران بهشمار میرود که در بهبود علایم بیماری از جمله لرزش، کندی حرکات، سفتی اندامها و اختلال در راهرفتن بسیار موثر است. آیا این داروها در داخل کشور تولید میشوند؟ بله. از بیش از 10سال پیش تاکنون، این داروها در ایران نیز تولید میشوند و بسیاری از بیماران با این داروها تحت درمان هستند. درمانهای جراحی برای چه افرادی به کار میرود؟ درصدی از بیماران پس از گذشت سالها که تحت درمان «لودوپا» قرار میگیرند، نوسانهای حرکتی و حرکات اضافی پیدا میکنند. بهعنوان مثال با کوتاهشدن اثر دارو، بیمار ناگزیر به مصرف مکرر دارو میشود یا گاهی اوقات اثر دارو دیر شروع میشود که در این موارد، درمانهای جراحی کمککننده هستند. درمانهای جراحی برای مبتلایان به بیماری پارکینسون از چه زمانی ابداع شد و طی این سالها چه پیشرفتهایی حاصل شده
است؟ درمانهای جراحی برای مبتلایان به بیماری پارکینسون از اوایل قرن بیستم پدید آمد. در این روشها، هستههای خاصی از مغز را تخریب میکردند که تاثیر مثبتی در بهبود علایم این بیماران داشت. با توجه به اینکه روشهای تخریبی برگشتناپذیر بود و عوارض قابلتوجهی را برای بیماران ایجاد میکرد، بهتدریج منسوخ و به جای آن از اواخر قرن بیستم (سال 1987) روشهای تحریکی مغز به کار گرفته شد. در این روشها، الکترودهایی در هستههای عمقی مغز کاشته میشوند و از طریق باتری که در جدار قفسهسینه فرد قرار میگیرد، جریان لازم برای تحریک این هستهها ایجاد میشود که باعث بهبود علایم بیمار و کاهش مصرف «لودوپا» و بهبود حرکات اضافی میشود. آیا با این اعمال جراحی میتوان جلو سیر پیشرونده بیماری را گرفت؟ اعمال جراحی انجامشده مشابه درمان دارویی برای بهبود علایم حرکتی مبتلایان به بیماری پارکینسون هستند و جلو سیر پیشرونده بیماری را نمیگیرند. ذکر این نکته در اینجا ضروری بهنظر میرسد که هنوز درمانی که جلو سیر پیشرونده بیماری پارکینسون را بگیرد، وجود ندارد و این درباره سایر بیماریهای تخریبی سیستم عصبی از
جمله بیماری آلزایمر نیز صادق است. آیا این اعمال جراحی برای تمام بیماران مبتلا به پارکینسون که به درمانهای دارویی پاسخ ندادهاند، قابل انجام است؟ تمام بیماران پارکینسونی کاندیدای این روش نیستند و تشخیص این امر برعهده پزشک است. برای مثال افرادی که اختلال شناختی یا دمانس دارند، بیمارانی که تحلیل مغز دارند (آتروفی مغز)، کسانی که بهطور مکرر دچار افتادن میشوند و بیمارانی که به ترکیبات «لودوپا» پاسخ نمیدهند، کاندیدای مناسبی برای اعمال جراحی پارکینسون نیستند. آیا در حال حاضر امکان بهکارگیری این روشهای جراحی در کشور وجود دارد؟ بله. خوشبختانه از 10سال پیش تاکنون امکان انجام این جراحیها در کشور فراهمشده و تاکنون بیش از 140بیمار مبتلا به پارکینسون، تحت اعمال جراحی کاشت الکترود در هستههای عمقی مغز قرار گرفتهاند که پاسخ اغلب آنها مطلوب بوده است. البته بیماران زیادی کاندیدای این عمل هستند، ولی مانع اصلی انجام آن، هزینه بسیار زیاد (شامل الکترود و باتری) و حمایتنکردن شرکتهای ارایهدهنده بیمه پایهای است. هرچند شورایعالی ارزی وزارت بهداشت تاکنون کمکهایی به این بیماران
کرده، اما امید است با پوشش کامل هزینه، این اعمال توسط شرکتهای بیمه، بیماران بیشتری از این درمان سود ببرند. با توجه به تعداد نسبتا زیاد مبتلایان به بیماری پارکینسون در کشور، آیا انجمنی برای حمایت از این بیماران وجود دارد؟ اخیرا به همت آقای دکتر «غلامعلی شهیدی» که از پیشگامان درمان بیماران مبتلا به اختلالات حرکتی و پارکینسون در ایران هستند، انجمنی برای این بیماران به ثبت رسیده که در آینده نزدیک شروع به کار خواهد کرد. هدف این انجمن مانند بسیاری از انجمنهای حمایتی از بیماران، تهیه دارو و ارایه درمانهای جدید برای بیماران و حمایت از افراد مبتلا به پارکینسون و خانوادههای آنان و نیز فعالیتهای آموزشی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.