|

گفت‌وگو با امین طباطبایی بازیگر نقش «هملت»

چند قدم جلوتر از هملت شکسپیر

سمانه احمدیان

سوالی همیشگی ‌است که چرا به همان میزانی که به شکسپیر و آثار جنون‌آمیزش میل بی‌دریغ داریم، به همان میزان هم ترس از رویارویی با شکسپیری را داریم که به قدری که ما می‌خواهیم و به قدری که از او انتظار داریم ستایش‌برانگیز نباشد. ما شکسپیر را در کمال می‌طلبیم نه نصفه‌نیمه. پس گاهی از آن فاصله می‌گیریم، درست مثل عشقی تازه سربیرون آورده که مدام تو را صدا می‌زند و هربار تو قدم به عقب می‌گذاری که مبادا این زیبایی جاودانه را خراب کنی، آن هم فقط به اشاره‌ای. قدم که در ایرانشهر می‌گذاری همه‌چیز پیشاپیش اتفاق افتاده است. تو دیگر جزیی از بازی شده‌ای و آمده‌ای هملت ببینی. در دل می‌گویی اگر شکپسیر بزرگ مرا به خاک نشانده باشند، امیدوارم به خاک بنشینند. اما با تماشای هملت بر صحنه برای هزارمین‌بار شاید متوجه می‌شوی که هرکس از دریچه خود می‌تواند شکسپیر را بشناسد. آن را آن‌گونه که می‌خواهد باور می‌کند، دوست بدارد و اصلا هربلایی دلش بخواهد سرش بیاورد و این مثل خداست دیگر. یا هرچیزی که قبحش نشکند. دیدن نمایش هملت شاید آرزویی باشد بر دل بسیاری مانده. بعضی‌ها برای تماشایش به سفر می‌روند، درتئاتر گلوب لندن می‌نشینند. برخی کتاب هملت برایشان کافی است تا درس شکسپیر یاد بگیرند. هملتی که از امین طباطبایی می‌بینیم ما را از این بازی فرسایشی تکراری جدا می‌کند؛ از شکسپیرخوانی‌های مدام، از بحث‌های تمام‌نشدنی که امکان تجربه را از تو دریغ می‌کنند. از مشق شکسپیر مهم است گرفتن و ترس رفتن سراغش. امین طباطبایی ما را در معرض آزمایش می‌گذارد. در دانمارک، در ایستگاه مترو روبه زوال، در لحظه مرگ شاعرانه یک شهر که دیگر از تردیدها، از شک‌ها از خونخواری‌ها نگوییم. بس است. لمسش کنیم. او این‌کار را نه در بازی هملت‌گونه‌ای که به آن عادت داشتیم، نه از سخنان فیلسوفانه شاهزاده دانمارک بلکه، در لحظه‌هایی که زیرکانه بازیمان می‌دهد؛ انجام می‌دهد. همچون پسربچه بی‌پروایی به صحنه می‌آید که در نگاهش می‌خوانیم خون دانمارک را خواهد ریخت و همچون مردی دیوانه وقتی مونولوگ پایان را در چشمان ترسیده تماشاگر می‌خواند. او با تمام نقش‌هایی که برایمان کشیده به ایرانشهر آمده. هملت طباطبایی رو بازی نمی‌کند. یا به قول خودش: «هملت من می‌داند کجا چه میزانی خرج کند.» و این ترس تماشاگر هنگام تماشای هملت او بود. ترس از لحظه‌هایی که او نیست، چشمانم دنبالش می‌گشت. می‌دانستم که اگر نیست دارد جایی نقشه هولناکی برایمان می‌چیند. مرگی پشت مرگی و ویرانی‌ای پشت ویرانی. انگار نه انگار که بارها هملت شکسپیر را ورق زده ‌بودم و از بر بودم. نه، او بر صحنه ایرانشهر می‌توانست غیرقابل پیش‌بینی‌تر از اینها باشد. طباطبایی اشاره دارد که «هملت شکسپیر وقتی وارد دانمارک می‌شود به همه‌چی آگاه نیست. گویی شکل نگرفته است. کم‌کم ابعادش شکل می‌گیرد. اما در هملت ما از همان لحظه اول پیچیدگی‌ها درونی هست و چند قدم جلوتر از هملت شکسپیر حرکت می‌کند. هملتی که من بازی می‌کنم، هملت شکسپیر را چندبار خوانده و از حفظ است. کتاب را جمع کرده و در جیبش گذاشته و وارد دنیای ما در ایرانشهر شده است.» امین طباطبایی در خلق شخصیت هملت، قدمی فراتر از اتکا به متن و شکسپیر برداشته است. او خود معتقد است که بیشتر از هرچیزی نمایشنامه شکسپیر را مرجع خود قرار داده است. به نظرم، او همانگونه که از متنی اقتباس ادبی می‌شود، اقتباسی هوشمندانه از نقش هملت برای بازی خود کرده است. طباطبایی هملت شکسپیر را برداشته، تکه و پاره‌اش کرده و حال قطعه‌ها را آنگونه که خواسته به هم چسبانده، در واقع نقشش را دراماتورژی کرده و قطعه‌ها را درست مثل یک مهندس به هم چسبانده. حتی تکه‌هایی را تعمدا جا گذاشته و تکه‌هایی را چندبار استفاده کرده و به این صورت هملتی از آن خود ساخته است. برای مثال بخشی از دراماتورژی شخصیت طباطبایی برای نقش هملت این است که او وجهی را پررنگ کرده که خلوتگاه هملت است. وجهی که کسی آن را نمی‌بیند، کسی به آن توجه نمی‌کند. به رخمان می‌کشد هرآنچه را از هملت نمی‌دانستیم ولی گمان می‌کردیم که می‌دانیم. او، برایمان از هملتی می‌گوید که کسی آن را ندیده، هملتی که در کودکی جای خالی پدر را احساس کرده و در عین عشق به پدر کلامش با نام او نفرت می‌آفریند. هملتی که از هرگونه تماسی گریزان است. هملتی که وقتی به افلیا ناسزا می‌گوید لکنت می‌گیرد و هملتی که وقتی عمویش خانه را خانه خود می‌خواند فقط چندسانت می‌شکند چون نقش‌های مهلک‌تری دارد. طباطبایی اشاره می‌کند که «ما در این نمایش زمینه‌چینی شخصیتی نداریم. من هملت را کامل خواندم. کاراکتری که من بازی می‌کنم همان هملت شکسپیر است. فقط چیزهایی که در هملت شکسپیر گم شده و راحت دیده نمی‌شود را اینجا پررنگ کردم و برعکس، تمام کلیشه‌ها را کمرنگ کردم تا جزیی از جهان‌بینی شخصیت بشوند. من جاهای خالی نمایشنامه هملت را بازی کردم.» بازی امین طباطبایی در نقش هملت، جداسازی فیزیکش از بیانش، بیانش از ذهنش با خودش و کاراکترها جلوه‌های مختلفی داده است. او آنجا که می‌خواهد تن و بیانش را همسو به‌کار می‌برد و بر سر عمویش فریاد می‌زند و از بدنش نفرت بیرون می‌ریزد. اما هنگامی که دارد به افلیا ناسزا می‌گوید، تنش بی‌تابانه به سوی افلیا گرایش دارد و زبانش اما به تلخی مرگ او را از خود رانده و به سمت مرگ می‌کشاند. و اما مرگ. طباطبایی معتقد است که: «تم ما تم مرگ است سلطنت. هملت شکسپیر اما تم‌ کلی‌اش مرگ نیست و با آمدن روح پدر اینگونه می‌شود. هملت ما مثل قهرمان فیلم وسترن است که وارد شهر می‌شد- ولی هملت من وارد ایستگاه مترو می‌شد- همه دارند زندگی طبیعیشان را می‌کنند. او شهر را به آشوب می‌کشاند و به سمت مرگ می‌خواند. این الگویی است که من روی آن پافشاری داشتم.» اصلا امین طباطبایی خود مرگ را بازی می‌کند. چون آن لحظه که روبه‌روی ما می‌ایستد، چشمانش خبر از ویرانی می‌دهند، ویرانی خانواده، عشق، پدر، شهر و زندگی. زیستنی که گویی هرگز تجربه‌اش نکرده است. امین طباطبایی برای بازآفرینی نقش هملت، هملت را با تمام مرگش زندگی کرده، طوری که وقتی از آن می‌گوید با عشقی وصف‌نشدنی سخن می‌گوید و هنگامی که به پایان اجراها می‌اندیشد گویی دارند رخت عزا برتنش می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.