|

نگاهی به نمایش «هملت»

ترسیم یک افق روشن

رضا آشفته

آرش دادگر در نمایش هملت به میزانسنی دلخواه دست می‌یابد. او در نگاه اول بر آن است تا طبق دستورالعمل‌های مرسوم کار نکند. یعنی بر آن است تا شیوه خلاقی را پیش‌روی مخاطبانش قرار دهد و این خود مرهون بی‌قاعده عمل‌کردنش هست. به هر حال برخی دوست دارند مکاشفه‌گر باشند. به افق‌های روشن و دست‌نیافتنی چشم می‌دوزند و در پاره‌ای اوقات موفق هم می‌شوند و گاهی نیز شکست را بر تن می‌چشانند اما از رو نمی‌روند که این راه افت‌وخیز خاص خود را دارد. هنرمندی موفق است که بتواند از پس حسرت‌ها و غبطه‌هایش برآید و سوز دل‌خوردن هم جزیی لاینفک از وجودش باشد. آرش دادگر در ترسیم هملت بر آن است از عادت‌ها و قواعد مرسوم تخطی کند و از بازیگرانش بخواهد خط و خطوط حرکتی، ایستایی و پویایی حرکات، سکنات، مکث‌ها و سکوت‌ها را به‌گونه‌ای متفاوت ترسیم کنند. کاری بسیار سخت‌تر که شاید همیشه هم از پذیرندگی لازم برخوردار نباشد چراکه طبق ذایقه معمول مخاطبان پیش نمی‌رود. به هر تقدیر آرش دادگر از عادت‌ها چشم می‌پوشد و می‌تواند به حدود و ثغور قابل اعتنایی از میزانسن برسد که ضمن تازگی از دامنه تاثیر بالایی نیز برخوردار است. این موفقیت کار را تضمین می‌کند چراکه نه از حوصله مخاطب خارج می‌شود و نه او را نسبت به این نوآوری‌ها بی‌تفاوت می‌گذارد. شاید برخی در نگاه اول پس بخورند اما به مراتب در نگاه‌های بعدی جذب کار می‌شوند چون این هملت محملی برای بازاندیشی به متنی قدیمی و کهن است که ما را با زاویه دید تازه‌ای با آن مواجه می‌کند. مواجهه‌ای خلاقانه که ما را از اندیشیدن بازنمی‌دارد و می‌تواند با نگاهی دگرگونه افق روشنی را پیش‌رویمان قرار دهد. شاید به اعتباری متن بازنویسی‌شده شهرام احمدزاده نتواند گستره معنایی متن شکسپیر را در صحنه نمایان کند اما باز هم فرصتی را در اختیار مخاطبانش می‌گذارد که به رمز و راز موجود در نمایش بیندیشد و همچنین بتواند به کشف تازه از روابط بین آدم‌ها برآید. ناگفته نماند که به‌روزشدنش نیز فرصتی برای انطباق معنایی در زمانه حاضر است و این گریزگاهی معتدل برای یافتن معنایی در خور زمان است. بالاخره یکی از اهداف اجرا نیز ضرورت زمانی و مکانی و انطباق معنایی اثر است و این بازنگری چنین منظوری را فراهم کرده است. شاید خود متن کلاسیک معنای گسترده‌تری را در اختیار داشته باشد اما برای زمانه حاضر درک و هضمش کمی سنگین باشد. از طرف دیگر آن متن، بازیگران بسیار قوی و کارکشته می‌خواهد که بتوانند با بیان و بدن مطمئن از پس ارایه نقش‌ها برآیند. متاسفانه در ایران چنین بازیگرانی کم هستند و چه بهتر که از طریق دراماتورژی بتوانند توجیه و راه‌حلی برای به‌صحنه‌آوردن متون قوی و قرص و محکم پیدا کنند. کارگردانی در ایران نیاز به فرصت‌های تازه و خلاقی همانند هملت آرش دادگر دارد تا بشود بار و پتانسیل اجرا را به اقتضای زمان پیش برد و قوی‌تر کرد. شاید مفهوم و کارکرد حقیقی دراماتورژی هم در همین نوع شیوه‌های کارآمد موج بزند که چنین افرادی درک درستی از آن کسب کرده‌اند و دقیقا از آن استفاده بهینه برای توسعه تئاتر در کشورمان خواهند کرد. آرش دادگر به تصویر بها می‌دهد و برای این منظور مشقت بازیگر برای پرداختن به تصاویر گیرا لازم‌الاجرا می‌شود. به عبارت بهتر بیان بدنی ملاک و معیاری برای توجیه حرکات و سکنات است. میزانسن در اینجا نقشی اساسی را برای القای همان تصاویر گویا و پویا عهده‌دار است. بازیگر ناچارا باید تن به شرایط سخت‌تر بدهد تا بشود به آن رویاها پروبالی عملی داد وگرنه میزانسن در خیال می‌ماند و در صحنه اتفاقی ناب و تاثیرگذار شکل نمی‌گرفت. برخی در ایران می‌خواهند به چنین حد و مرزی از میزانسن برسند که متاسفانه نمی‌توانند. چراکه این نوع اجرا مبتنی بر بدن است و باید شرایط سخت تمرینی بر آن حاکم باشد که متاسفانه کمتر بازیگری خود را دچار چنین فرآیند پیچیده‌ای خواهد کرد. دادگر ضمن برخورداری از چنین امتیازی به طراحی صحنه و لباس هم اهمیت داده تا بشود فضا را در اتکای بر تصاویر پیش ببرد. الهام شعبانی توانسته لباس را طوری طراحی کند که معرف تک‌تک آدم‌هایی باشد که حول و حوش ملت گرد آمده باشند. یعنی هم جزو طبقه بالا باشند و هم امروزی. صحنه کارکردی است و در هر لحظه گویای تصویر و نشانه‌ای در خور متن و اجراست. قبر و توالت عمومی و اتاق مرتبط با افراد نمونه‌های از کارکرد درهای به هم پیوسته در طبقه پایین صحنه است و طبقه دوم جهان بالا و عالم برزخ مردگان است. همین رویارویی عالم مردگان و زندگان است که ارزش لحظه‌ای صحنه و تصاویرش را بالاتر می‌برد. باید بپذیریم که آرش دادگر نمی‌خواهد در دامچاله تکرار و کلیشه‌ها گرفتار شود و همین شیوه و راه‌حلی است برای پیشتازی در صحنه!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.