منتقد، فیلمساز و نارسیسم بهمثابه یک واقعیت
آینههای شفاف و منفور
مصطفی جلالیفخر
بیشماربار شنیدهایم و خواندهایم و بیگمان در آینده نیز همچنان وضع بر همین منوال خواهد بود که فیلمسازان از منتقدان دلخور و عصبانی شدهاند. تنوع اتهاماتی که علیه منتقدان از سوی فیلمسازان طرح میشود، جالب توجه، خلاقانه و در مواردی متناقض است و عمدتا در تعریف یکی از «واکنشهای دفاعی» قرار میگیرند. مکانیسمهای دفاعی، واکنشهای ناخودآگاهی هستند که بهمنظور کاهش اضطراب و تطابق بهتر فرد از طریق تغییر مسیر در درک و تعریف واقعیت بروز داده میشوند. این مکانیسمها نهفقط در افراد نابهنجار و دچار اختلال، بلکه در افراد سالم نیز برای حفظ یکپارچگی در مقابل حقایق عمدتاناگوار دیده میشوند. درواقع هنگام بهرهگیری از این دفاعهای روانی، شخص به خودش دروغ میگوید؛ به نحوی که خود، آن را ادراکی واقعی و تفسیر حقیقی به حساب میآورد و قبول میکند. فیلمسازی کار دشواری است و حتی برای یک فیلم بد هم باید خیلی زحمت کشید. طبعا سازنده اثر این امکان را ندارد که حاصل کار را بدون حواشیاش ببیند و در نهایت، مخلوق اوست. کمااینکه والدین یک فرزند ناقصالخلقه هم، او را دوست دارند. نقد منفی در مواجهه با فیلم یا اجزای تشکیلدهنده آن، یک
«حقیقت ناگوار» است و ناخودآگاه، فیلمساز یا عاملان آن اجزا (مثل تهیهکننده، بازیگر، فیلمبردار و...) را به طرزی ناخودآگاه به یکی از واکنشهای دفاعی رهنمون میکند. کافی است که اظهارنظرات فیلمسازان در برابر نقدها و منتقدان را مرور و دستهبندی کنیم تا به آشکارسازی این واکنشها نیز برسیم؛ از واپسرانی (repression) و فرونشانی (suppression) و دلیلتراشی (rationalization)، برونفکنی (projection) و واکنشسازی (reaction formation) گرفته تا بیارزشسازی (devaluation) و ناچیزشماری (trivialization) و طفره و انحراف (deflection). این واکنشهای دفاعی گاهی در یک شخصیت طبیعی بروز میکند و گاهی میتواند نوعی اختلال شخصیت بهشمار آید. منتقدان در طول سالها و بهخاطر نقدهای منفی درباره فیلمها، از سوی سازندگان آنها در معرض اتهامها و توهینهایی نظیر کمسوادی، غرضورزی، فیلمساز ناکام، حقوقبگیر، شخصینگری، عقدهگشایی، شهرتطلبی، پرتگویی و صفحهپُرکنی، باجخواهی و معامله، زدوبند پشتپرده، کوتهبینی، لوده بیمصرف، بیتاثیری بر مردم و انبوهی نظیر اینها قرار گرفتهاند و خواهند گرفت. گاهی نیز فیلمساز میکوشد طوری وانمود کند که
اهمیتی به نقد نمیدهد و تاکید میکند اصلا آنها را نمیخواند و از مکانیسم انکار (deny) استفاده میکند و گاهی نیز برعکس و عمدتا در جلسات پرسش و پاسخ پس از جشنواره، به برونریزی (acting out) و چالش مستقیم با منتقدان میرسد. حتی شنیده شده که منتقدان به آسیب فیزیکی نیز تهدید شدهاند. گاهی نیز ترجیح میدهند تا نقش مظلوم را ایفا کنند و خود یا اثر خود را تحقیرشده قلمداد کنند. خصوصیات مشترک تمام این مکانیسمهای دفاعی این است که اغلب اوقات بهطور ناخودآگاه اعمال میشوند و معمولا با تحریف، انکار و تبدیل واقعیت توام بوده و موجب خودفریبی میگردند؛ اما در عوض موجب محافظت از خود و ذهن خودآگاه فرد مورد نقد قرار گرفته و کاهش اضطراب، رنجش، درد، خشم، اندوه، سرخوردگی و استرس او میشوند. از ویژگی عجیب واکنش فیلمسازان در چنین مواقعی، تناقض رفتاری در زمانهای متفاوت است. اینکه اگر منتقدان کمک کنند تا فیلم یا فیلمسازی مطرح شود یا ارتقا یابد، آدمهای خوب بهشمار میروند؛ اما همان آدمها، اگر از فیلم بعدی انتقاد کردند، در ردیف بدها بهشمار میآیند و مستحق ناسزا و نفرین میشوند. در مورد مخاطبان عام و خاص آثار هم همین تناقض
ساختاری مشهود است. تاریخ سینما گواه است که صدهاهزار فیلم بیارزش توانستهاند به فروش بالا دست یابند و بسیاری از شاهکارهای سینما نتوانستهاند مقبول تماشاگران پرشماری قرار گیرند. حال اگر فیلمی نفروشد، سازندهاش آن را واجد معانی عمیق میداند که برای همه قابل درک نیست و چشم انتظار رمزگشایی منتقدان است و اگر منتقد هم از آن فیلم استقبال نکند، او هم مثل بقیه، ناتوان در درک جزییات و عمق اثر محسوب میشود و اگر فیلم بد آنها بفروشد، تماشاگر/ مردم را ملاک اصلی قضاوت میدانند و از فروش فیلم خود «به کوری چشم منتقدان» پایکوبان میشوند. پرسش مهمتر این است که چرا فیلمسازان در این حد از چنین واکنشهایی در برابر نقد استفاده میکنند؟ آیا آنها تحمل کمتری دارند؟ یا چون واکنشهای خود را در معرض قضاوت عمومی قرار میدهند، بیشتر به چشم میآید؟ کمااینکه سایر اقشار هم ممکن است مورد نقد قرار گیرند اما تا این حد، شاهد واکنشهای گلدرشت از طرف آنها نیستیم. آیا فیلمسازان شخصیت خاصی دارند؟ «شخصیت» ویژگیهای پایدار فردی است که در نحوه رفتار او تظاهر میکند و در واقع ترکیبی از صفات شخصیتی است. درصورتی که شخصیت فرد باعث ناراحتی خودش یا
سایر افراد شود، اختلال محسوب شده و البته ممکن است نتوان مرز کاملا دقیقی میان شخصیت و اختلال شخصیت کشید. ردیابی شخصیت نارسیست (خودشیفته) در اغلب فیلمسازان کار دشواری نیست و به نظر میرسد با فرآیند «خلق» مرتبط باشد. او آدمها و دنیاها و قصهها و سرنوشتها را در فیلم خود خلق میکند؛ کاری که خدا در مقیاس کلی خلقت و در توانایی مطلق انجام میدهد. در واقع شبیهسازی خلق در مقیاس کوچک و فانی. خداپنداری، خواه ناخواه به تقویت ویژگیهای نارسیستی کمک میکند. فروید عقیده داشت بسیاری از خصیصههای خودشیفتگی با بشر به دنیا میآیند. آندرو موریسون نیز معتقد بود در دوران بزرگسالی، میزان مفیدی از خودشیفتگی در افراد وجود دارد یا به وجود میآید. این ویژگی، آنها را قادر میسازد تا در رابطه برقرارکردن با دیگران فردیت خود را نیز در نظر بگیرند. آنچه بهعنوان نارسیسم (خودشیفتگی) گفته میشود، بروز افراطی این ویژگیهاست. در سنجشهای رایج روانکاوی، وجود چهار یا پنج خصیصه از ویژگیهای زیر را میتوان دال بر اختلال خودشیفتگی دانست. خودبزرگبینی، اشتغال ذهنی زیاد در مورد موفقیتهای خود، باور اینکه فردی خاص است ولی توسط دیگران درک نمیشود،
استثمار دیگران، نیاز شدید به ستایششدن توسط دیگران، واکنشهای افراطی به انتقاد، متکبر و خودبینبودن، احساس حق به جانببودن در اکثر مواقع، ناتوانی در همدلیکردن با دیگران، حسادت نسبت به دیگران یا اینکه دیگران به من حسادت میکنند. این قبیل اشخاص هرگز نمیتوانند قبول کنند که شکست خورده یا اشتباه کردهاند. از سوی دیگر آسیبپذیری عزتنفس افراد مبتلا به اختلال شخصیت خودشیفته، باعث میشود که آنها نسبت به آسیب ناشی از انتقاد یا شکست خیلی حساس باشند. اگرچه آنها ممکن است ظاهرا این حساسیت را نشان ندهند، ولی انتقاد باعث میشود که احساس پستی و سرافکندگی کنند. نظریهپردازان شناختی - رفتاری معتقدند افراد مبتلا به اختلال خودشیفتگی، در مورد خودشان عقاید ناسازگارانهای دارند. ازجمله اینکه معتقدند آدمهای خاص و توانمند و استثنایی هستند که باید بهتر از آدمهای معمولی با آنها برخورد شود. آنها احساسات دیگران را درک نمیکنند یا اهمیتی به آنها نمیدهند، زیرا خودشان را برتر از دیگران میدانند. این عقاید از توانایی آنها در درککردن واقعبینانه تجربیاتشان جلوگیری میکند و هنگامی که عقاید خودبزرگبینی آنها با تجربیات شکست در
دنیای واقعی روبهرو میشود، دچار مشکلاتی میشوند. آنها وقتی مورد نقد قرار میگیرند یا طوری رفتار میکنند که اصلا برایشان اهمیتی ندارد یا منتقد خود را فاقد صلاحیت کافی برای نقد خود میدانند و به همین دلیل است که شایعترین اتهامی که با ادبیات و لحنهای مختلف علیه منتقدان به کار میبرند، «کمسوادی» است و در نهایت تنها معیار تایید سواد که در اعتراضشان مشهود است، تایید فیلمی است که ساختهاند. در آن سو و برخلاف انتظار، آنها در برابر تمجیدکنندگان خود سپاسگزار نیستند چرا که شخصیتهای نارسیست، معمولا تحسینشدگی خود را بدیهی میدانند و گاه حتی در مورد میزان ستایش خود نیز دلخور میشوند، چرا که آن را به قدر کافی نمیدانند و باور دارند که همه امتیازات آنها مطرح نشده است. همه آنها از آینههای شفافی که در برابر فیلمهایشان گذاشته شده دلخوشی ندارند و برخی نفرت از منتقد را در خود نهادینه کردهاند. یک نوع بدبینی عمیق و گاه توام با انتظار توطئه نسبت به منتقد در بسیاری از فیلمسازان تثبیت شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.