نگاهی به جلد هفتم «یادداشتهای علم»
اهمیت خاطرات علم
سرانجام یادداشتهای سالهای ۱۳۴۶ و ۱۳۴۷ اسدالله علم بهعنوان جلد هفتم و در حقیقت جلد نخست دستنوشتههای اسدالله علم به کوشش علینقی عالیخانی ویرایش و منتشر شد. علینقی عالیخانی در زمان آغاز این یادداشتها، وزیر اقتصاد موفق دولت هویدا و دوست نزدیک اسدالله علم بود و بعدها به ریاست دانشگاه تهران منصوب میشود و سرانجام مدیریت یک بانک و چند موسسه بزرگ اقتصادی را برعهده میگیرد. در کنار مقدمهای که ویراستار بر یادداشتها اضافه کرده، در پانویس دستنوشتهها، خطاهای نویسنده را یادآوری میکند: این خطاها بیشتر معطوف به زمانهایی است که علم تحتتاثیر رقابتهای سیاسی یا منافع زمان، به افراد صفتهایی همچون دزد یا حقهباز نسبت میدهد یا ماجرایی را چنان نقل میکند که تنها نظر خود را موجه میداند. این کتاب آخرین بخش از یادداشتهای کسی است که حوادث روزانه 10 سال وزارت دربار خود را نوشته است. یادداشتهای علم از هنگامی آغاز میشود که شاه به اوج قدرت خود رسیده و برنامههای «انقلاب شاه و ملت» را اجرا میکرد. از اینرو، اهمیت «یادداشتهای علم» را شاید بتوان در اعلام نارضایتی هواداران شاه جستوجو کرد؛ با چاپ جلدهای پیشین این
خاطرات، آنها نارضایتی خود را از انتشار و برملاشدن اسرار خصوصی شاه و وزیر دربارش ابراز کردند و حتی مغرضانه نسبت به اصالت یادداشتها تردید داشتند. با این حال یادداشتهای علم اهمیت تاریخی دارد چون علم تنها کسی در حکومت پهلوی بود که یادداشتهای خود را به یادگار گذاشت. یادداشتهای هفت جلدی علم بازگوی پشتپرده قدرت در یک دوران طولانی است. دوران 10سالهای که اسدالله علم در مقام پراهمیت وزارت دربار در جریان اکثر تصمیمگیریهای شاه بود که هشتماه بعد از انتصاب به این مقام عالی، نوشتن روزانه را آغاز کرده بود. او اغلب اوقات خود را با شاه سپری میکرد، چه در سفرهای تفریحی چه سیاسی. نقش علم در تصمیمگیریهای شاه از اهمیت بسیاری برخوردار است. چنانکه خود او چندینبار نیز به این نکته در یادداشتهایش اشاره کرده. یادداشتهای او از سال 1346 در دسترس است. علم یادداشتهای روزانهاش را بهصورت محرمانه به جای گذاشت و وصیت کرد پس از مرگش و در زمانی که خاندان پهلوی روی کار نیست منتشر شود. این یادداشتها به دلیل گزارش دقیقی که از وضعیت دربار پهلوی و شخص شاه میدهد، اعتبار بالایی دارد. 10 سال بعد از انقلاب و دگرگونی نظام سیاسی
ایران همسر و دختران او بر آن شدند که یادداشتها را منتشر کنند. این یادداشتها در مجموعهای هفت جلدی با ویراستاری دکتر علینقی عالیخانی زیر عنوان «یادداشتهای علم» منتشر شده است. علم در ۲۹ تیر ۱۳۵۶ برای معالجه بیماری سرطان خون کشور را ترک کرد. در ۱۳ مرداد ۱۳۵۶ هنگامی که دوران نقاهت را در جنوب فرانسه سپری میکرد شاه تلفنی از او خواست که استعفا دهد و به جای او امیرعباس هویدا به وزارت دربار منصوب شد. در اسفند ۱۳۵۶، نامهای مفصل به شاه نوشت و در آن نامه، بسیار صریح در مورد وخامت اوضاع کشور به شاه هشدار داد. شاه در مورد این نامه به هویدا گفته بود: «علم مشاعرش را از دست داده است!».