|

سومُوی غول‌ها در آسیا

فریدون مجلسی

از چندی پیش کشمکشی در سواحل چین و ژاپن بر سر چند صخره دریایی غیرمسکونی در گرفته است که با اغماض بسیار می‌توان بر آنها نام جزیره یا جزیرک نهاد. چینی‌ها آن جزایر را از آن خود می‌دانند و ژاپنی‌ها نیز آن را ملک خود می‌دانند. سابقه تصرفی روشنی هم موجود نیست و ظاهرا هر دو کشور تازه به یاد آن صخره‌های فراموش‌شده افتاده‌اند و مشغول سابقه‌سازی برای اثبات حقوق حاکمیت و مالکیت آنها هستند. در یکی از این جزایر دولت ژاپن ظاهرا مالکیت فردی ژاپنی را بر آن جزیره تایید کرده و سپس با معامله‌ای آن را به نام خود کرده و این معامله و سند را مستند حاکمیت خود قرار داده است. ظاهرا کفگیر هر دو طرف از لحاظ تامین منابعی که برای رفع نیازهای جمعیتی فزون از حد کفایت نمی‌کند به ته دیگ خورده است! زیرا هر جزیره هر قدر هم کوچک باشد هاله‌ای از آب‌های ساحلی و مناطق اختصاصی ماهیگیری و استخراج منابع کف و زیر کف دریا دارد! شاید هم از آن زیر بوی نفت می‌آید که این دو کشور هر دو تشنه آن هستند. چند روزی است که این کشمکش و قدرت‌نمایی‌ها و تظاهرات و مانورها وارد فاز تازه و تهدیدآمیزی شده است. طرفین از رویارویی دوجانبه فراتر رفته و مشغول یارگیری بین‌المللی شده‌اند. اکنون سه‌غول اصلی اقتصاد جهانی یعنی آمریکا، چین و ژاپن و همچنین ابرقدرت اتمی روسیه پایشان به این کشمکش باز شده است. ژاپنی‌ها نوعی کُشتی به نام سومُو دارند که در آن غول‌هایی با عرض زیاد و ارتفاع دومتر به بالا و وزنی بالای 200 کیلوگرم در حالی که لنگی نسبت به هیکلشان باریک از میان ران به کمر می‌بندند و گره می‌زنند، با یکدیگر سر شاخ می‌شوند. بدیهی است از چنین هیکل‌هایی چنان کُشتی‌هایی برنمی‌آید و کشمکش و گاهی تنه‌زدن‌های لرزاننده حداکثر کاری است که از دستشان برمی‌آید. کشمکش اخیر یادآور سومُوی غول‌هاست! موضوع اصلی یا تشدید‌کننده بحران باید فراتر از ادعاهایی بر سر چند صخره باشد. شاید بد نباشد به موضع هر یک از این قدرت‌ها در این کشمکش نگاهی بیندازیم: ژاپن با 160میلیون‌نفر جمعیت در سرزمینی کوچک توانست با نیروی کار ارزان، بهره‌مندی از منابع خام داخلی و وارداتی و توسعه روزافزون تکنولوژی به دومین قدرت اقتصادی جهان تبدیل شود، خصوصا آنکه محرومیت از حق داشتن ارتش مستقل و بر دوش‌نداشتن هزینه‌های زیانبخش آن نقش مهمی در توسعه اقتصادی و صنعتی و علمی آن کشور داشته است. اما مزیت کارگر ارزان تدریجا از میان رفت و توسعه صنعتی و صادرات جایگزین آن شد. این دوران نیز با پدیداری تایوان و کره‌جنوبی و مالزی و دیگران با چالش بسیار روبه‌رو شد. ورود ناگهانی چین در عرصه رقابت جهانی با همان مزایای پیشین ژاپن و قبضه‌کردن بازارهای جهانی، اقتصاد ژاپن را رقابتی‌تر کرده و درصد رشد اقتصادی آن کشور را به حد صفر تا یک‌درصد رسانده است! چشم‌انداز امید بخشی هم انتظار نمی‌رود. توسعه اقتصادی چین و هند و اندونزی و برزیل نیاز آنان را با منابع خام بیشتر و هزینه‌های مواد خام وارداتی ژاپن را بیشتر و شرایط رقابتی آن را بدتر هم خواهد کرد. اکنون چین در زمانی اندک بزرگ‌ترین تولید‌کننده اتومبیل شده است که زمانی بازاری ژاپنی تلقی می‌شد. نگاه‌کردن به جزایر کوچک از دیدگاه منابع و شاید نفت زیر دریا شاید مهم باشد. اما این روزها ژاپن پا را از گلیم خود فراتر نهاده و از زیارت نمادین نخست‌وزیر از یادمان شهدای جنگ تجاوزکارانه کشورش که همواره برای چین و کره تحریک‌کننده بوده به عرصه تهدید بازسازی میلیتاریسم ژاپنی و گردنکشی کشانده است. شاید آمریکا هم بدش نیاید که ژاپن با مشارکت در هزینه‌های نظامی از آن محرومیت ارتشی فقط منتفع نشود و احتمالا در بازسازی نظامی و نیروی دریایی ژاپن دیدگاه‌های ایجاد اشتغال و تحرکی در صنعت آن کشور بی‌تاثیر نباشد. آمریکا نیز نگران تامین منابع اولیه خود و توسعه اقتصادی و صنعتی چین و هند و دیگران است که آنها نیز به‌نوبه خود منابع اولیه خودشان و جهان را می‌بلعند و در خاک آمریکا رقیب صنایع خودشان شده‌اند! آمریکا پس از فروپاشی شوروی چند سالی به تک‌ابرقدرت جهان تبدیل شد، گویی اکنون به این صفت عادت کرده است و پدیداری قدرت‌های دیگر را برنمی‌تابد! جمع ذخیره ارزی چین به حدود دوتریلیون‌دلار رسیده و این شمشیری دولبه است! از یک‌سو چین را قادر می‌کند با بازی با ذخایر خودش در بازار آمریکا آشفتگی ایجاد کند و از سوی دیگر به آمریکا امکان می‌دهد با درپیش‌گرفتن سیاستی تورمی و بالابردن هزینه‌ دستمزدها و کاهش ارزش دلار به ذخایر چین زیان‌های بزرگ وارد کند. اما اکنون مرحله جهان تک‌قطبی به پایان رسیده است. چین برخاسته و روسیه نیز جایگاه قدرتمند خود را بازمی‌یابد و قدرت‌های دیگر در راهند و اروپا نیز به‌عنوان شریک استراتژیک و قومی و فرهنگی اروپا برمحدودیت‌ها و مشکلات اروپا در رقابت‌های صادراتی و تامین منابع خام واقف است. کشاندن کشورهای اروپای شرقی به اتحادیه اروپا و سپس به اتحادیه نظامی ناتو تا حدی روسیه را به انزوا کشاند و با تحریک اروپا در سقوط دولت فاسد اوکراین و شتاب در اروپایی‌کردن و به ناتوکشاندن آن کشور، روسیه را به‌عنوان کشوری که از منابع خام بسیار برخوردار است، متوجه و نگران نوعی محاصره و منزوی‌شدن کرد؛ محاصره‌ای که مقدمات آن با حمله ماجراجویانه گرجستان در لحظه افتتاح المپیک تابستانی پکن آغاز شد که پوتین از همان سالن المپیک پکن دستور سرکوب آن را صادر کرد! تحریکات غرب در اوکراینِ نیمه‌روس به تجزیه قابل پیش‌بینی آن کشور منجر شد و احتمالا آمریکا نیز با حمایت از ادعاهای ژاپن در برابر چین به نوعی جبران وضعیتی است که در اوکراین با آن مواجه شده‌اند! آمریکا به استناد پیمان تضمین امنیت ژاپن خودش را متعهد به حمایت از ادعاهای آن کشور دانسته است. البته ژاپن دارای هویت و جغرافیای سیاسی مشخصی است و شمول ادعاهای مبهم و احتمالا بی‌اساس، به پیمانی مشخص و مستند، گذشته از آنکه بهانه‌ای کودکانه به نظر می‌رسد، اصولا برای اشخاص ثالث تعهدآور نیست! اما نشان‌دهنده ورود جانبداران آمریکا به مساله و تسویه‌حساب مسایل دیگر با چین است! روسیه گرچه فقط در روزهای پایانی جنگ دوم به ژاپن اعلان جنگ داد، اما در غنایم شریک شد. جزایر کوریل شمالی را که ادامه طبیعی سلسله‌جزایر ژاپن هستند، تصرف کرد. این جزایر اهمیت استراتژیک دارند و مانند دیوار و سدی سواحل روسیه را در اقیانوس آرام محافظت می‌کنند. استرداد این جزایر به ژاپن دفاع از سواحل روسی مقابل آن را برهنه و مشکل خواهد کرد. روس‌ها تاکنون حاضر به قبول هیچ مذاکره‌ای بر سر آن جزایر که تعلق تاریخی آنها به ژاپن مسلم است، نشده‌اند و اکنون بیم آن دارند اگر ژاپن در دعاوی خود در مقابل چین موفق شود، سپس مساله جزایر کوریل را مطرح خواهد کرد که با توجه به وضعیت تدافعی روسیه در آن منطقه قطعا مورد حمایت آمریکا هم خواهد بود! روس‌ها هم به این دلیل، هم به دلیل مداخلات غرب در اوکراین و سرزمین‌هایی که روسیه آنها را حیاط خلوت خود می‌داند و هم به دلیل جبهه‌گیری مجدد غرب و شرق یادآور دوران جنگ سرد، از چین حمایت خواهد کرد تا متقابلا در دعاوی خود در کوریل و اوکراین از حمایت چین برخوردار شود. چین که به اندازه کافی از ژاپن و غرب لطمه خورده است، اکنون که در دوران اقتدار و توسعه صنعتی قرار دارد، تجدید حیات میلیتاریسم ژاپن را برنخواهد تابید، به توسعه نظامی خود ادامه خواهد داد، موقعیت خود را هم در تبت و سین‌کیانگ تقویت خواهد کرد و در صورت حرکت جدی و تهدید‌آمیز ژاپن به سوی میلیتاریسم، مدعی جبران خسارت‌های بی‌حساب دوران جنگ دوم خواهد شد و اتفاقا در این قضیه از حمایت متحدان آمریکا که قربانیان ژاپن بوده‌اند، مانند کره، فیلیپین، اندونزی و دیگران نیز برخوردار خواهد بود! دست به قبضه بردن بر سر مساله صخره‌ها از سوی ژاپن اشتباه بی‌ثمری است و کشمکش سومُو کُشتی واقعی نخواهد شد، زیر کُشتی واقعی میان این غول‌ها ویرانگرتر از آن است که رخ دهد!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.