|

کيمياگر «بن جانسون»

بن‌جانسون ناياب

بن‌جانسون از نمايشنامه‌نويسان کلاسيکي است که به گمان برخي در سال 1571 و در لندن متولد شد، دوره‌اي که نويسندگان بزرگ ديگري چون شکسپير، مارلو و توماس کيد هم در آن حضور داشتند. بن‌جانسون در کارهاي اوليه‌اش گرايش به هجو داشت اما اين نوشته‌هاي او اجراهايي ناموفق داشتند و بعد او به تراژدي روي آورد. به قول خودش: «حال که الهه کمدي سرنوشتي بدشگون برايم رقم زده است، تراژدي را، اگر نگاه مهربان‌تري به من دارد، مي‌آزمايم». در سال 1603 اولين نمايشنامه تراژدي جانسون به نام «سه يانوس» را گروه بازيگران شکسپير اجرا کردند اگرچه اين رويکرد هم موفقيتي نصيب او نکرد. اما با شروع قرن هفدهم جانسون کمدي‌هاي بزرگ خود را خلق کرد که در بين آنها چهار اثر از شهرت بيشتري برخوردارند: ولپن، زن خموش، کيمياگر و بازار بارتولومه. کيمياگر در سال 1610 نوشته شد و برخي منتقدان تئاتر، آن را جزو چند نمايشنامه بزرگ کمدي جهان به شمار مي‌آورند. به‌تازگي نمايشنامه کيمياگر با ترجمه داود دانشور توسط نشر بيدگل منتشر شده و اين اولين عنوان از سري نمايشنامه‌هاي کلاسيک نشر بيدگل است. در توضيح کتاب درباره اين نمايشنامه آمده: «هجو حاضر در نمايشنامه کيمياگر از استهزاء خرد شياد سربرمي‌آورد و بر علم قلابي کيمياگري مي‌تازد. با اين وجود گويا بن‌جانسون بر سر آن نيست که تحقير اخلاق را مضمون قرار دهد. وي با مهارت تمام اراذل و کلاهبرداران جامعه را ترسيم مي‌کند. «سابتل» و «فيس»، قهرمانان! يا شريران اين متن کمدي، همچون سکانداران کشتي، نمايشنامه را از ميان امواج خروشان و گزنده درياي رياکاري يا به تعبيري از لابه‌لاي رشته‌هاي به‌هم تنيده موقعيت‌هاي خنده‌آور عبور مي‌دهند و تا زماني که در دام خود گرفتار مي‌شوند، مشتي قرباني بينوا را به وادي فريب و کلک مي‌کشانند؛ قربانياني که هريک با بلاهت و جهل خاص خود سراپا ريشخند مي‌گردند و بر سرِ دست مي‌شوند». کيمياگر نمايشنامه‌اي در پنج پرده است و «گفتار»ي هم در ابتدايش آمده که در آن مي‌خوانيم: «هنگامه بلاي طاعون، جناب ارباب، خانه را به خدمتکار مي‌سپارد و خود از ترس جان راهي حومه شهر مي‌شود. او که آسايش اينجا به طمعش درانداخته، خبر مي‌شود طرفه شيادي که به پيسي درافتاده، با وردست طنازش، دست‌اندرکار هزار دوز و کلک، خانه‌اي مي‌جويند تا پايگاهي بنا کنند؛ با او بر سر قرار مي‌شوند همه با سهم برابر، نقشه‌ها و ترفندها پيش مي‌برند، چشم مي‌بندند و باز مي‌کنند، ديگر مي‌شوند، طالع مي‌بينند، خبر مي‌دهند و مي‌گيرند، روح احضار مي‌کنند و تروخشک هم چنين و همه هم با اکسير اعظم، سنگ کيميا؛ تا که افول سر مي‌زند و هست و نيست با خودشان يکسره دود مي‌شوند». بن‌جانسون در سال 1637 درگذشت و و بر سنگ مزارش تنها يک نوشته ديده مي‌شود: «اي بن‌جانسون ناياب». يکسال بعد از مرگ جانسون مجموعه شعري توسط 31 نفر از شاعران آن دوره در ستايش از او منتشر شد. در ايران هم کيمياگر اولين‌بار در سال 1374، توسط گروه سينما تئاتر آيين، به کارگرداني داود دانشور به صحنه رفت. مترجم کيمياگر در بخشي از مقدمه کوتاهش به دشواري‌ها و مشکلات ترجمه کيمياگر اشاره کرده؛ به گفته او اين ترجمه «اگرچه دشواري‌ها و مشکلاتي را پشت سر نهاده است، باز خالي از اشکال و کاستي نمي‌تواند بود؛ شايد يکي از آن رو که اثري از کمدي‌نويسي چون جانسون و آن زبان نمايشي غني، پراشيا، مشغله‌ساز، صناعت‌پرداز و قلم‌شکن در ميان است و يکي نيز، به تحقيق، قلت بضاعت مترجم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.