|

در گرگ‌ومیش ریــــو

ترجمه: سجاد فیروزی

کریم بن‌اسماعیل/ خبرنگار مجله «اکیپ» برزیل میزبان جام‌جهانی است و دولت روسف بی‌وقفه در پی انتشار تصاویر و انعکاس مطالبی است تا نشان دهد همه‌چیز در این کشور «آرام» است. با این حال فضای رعب‌آوری که قاچاقچیان موادمخدر در «سرزمین فوتبال» به‌وجود آورده‌اند حکایت دیگری نقل می‌کند؛ حکایتی از چهره تاریک «ریو». برای پی‌بردن به اصل اتفاقاتی که در برزیل در آستانه برگزاری جام‌جهانی در حال رخ‌دادن است هیچ‌چیز به غیراز سفر به این کشور نمی‌تواند کمک کند؛ نه سفری تفریحی و آفتاب‌گرفتن در ساحل، بلکه سفری به عمق اتفاقات اجتماعی که در دل این کشور می‌افتد. برای روشن‌شدن این فضای تاریک، مجله «اکیپ» شماره ویژه‌ای از مدت‌ها قبل برای نشان‌دادن مشکلات برزیلی‌ها در سال جام‌جهانی منتشر کرد. مطالبی که همه، گزارش میدانی از خبرنگار اعزامی این مجله به برزیل بود؛ در ادامه به دو بخش از گزارش‌ها اشاره شده که اولی اعزام این خبرنگارها به همراه گروه «ضربت» پلیس به محله‌های فقیرنشین و دومی هم ارایه گزارشی از بازی فوتبال که بین قاچاقچیان برزیلی برگزار می‌شود. طاق- طاق- طاق... پروانه‌های هلیکوپتر سکوت شب را هم در می‌شکنند و در ظلمات شب فرود می‌آیند. سربازها پیاده می‌شوند و یکی پس از دیگری از کوچه‌های تنگ و تاریک عبور می‌کنند. البته پیش از فرودآمدن این هلیکوپتر زره‌پوش‌هایی که برای این عملیات فراخوانده شده بودند هم در موقعیت‌های استراتژیک، به حالت آماده‌باش قرار گرفته‌اند. ساعت چهار بامداد روز یکشنبه است؛ به «کاخو» خوش آمدید. این محله فقیرنشین که بین فرودگاه و بندر محصور شده اولین جایی است که وقتی به «لینیا ورمیلیا» می‌رسیم - اتوبانی که فرودگاه را به مرکز شهر متصل می‌کند - از آن عبور می‌کنیم. از اینجا با ماشین درست 20دقیقه تا سواحل ریو فاصله است و در این ساعات بامدادی همه‌چیز شبیه به این است که گویی قرار است به منطقه‌ای جنگ‌زده وارد شویم. از آنجا که جام‌جهانی قرار است روز 12ژوئن برگزار شود و بعد از آن هم نوبت به بازی‌های المپیک 2016 می‌رسد دولت «ریو» تصمیم گرفته هرطور شده محله‌های فقیرنشین را «پاکسازی» کند. البته اینجا ترجیح می‌دهند به جای پاکسازی از کلمه «برقراری آرامش» در محله‌هایی استفاده کنند که به‌شدت تحت‌تاثیر قاچاق مواد مخدر قرار دارند اما تا پیش از آن زمان کار و عمل است؛ نزدیک به 900محله فقیرنشین به «ریو» چسبیده‌اند که قبل از هرچیزی خوابگاهی برای یک‌چهارم جمعیت این شهر به حساب می‌آید؛ با حسابی سرانگشتی چیزی نزدیک به شش‌میلیون‌و300هزار نفر در این محله‌ها زندگی می‌کنند. سرجیو کابرال، فرماندار ریو حالا برای مقابله با این محله‌ها همه نیروهایش را جمع کرده است: پلیس، نیروهای ارتش، تانک، موتورسوار، سگ‌های نظامی و... اما برای این عملیات حدود هزارو300نیرو جمع شده‌اند و همگی عزمشان را جزم کرده‌اند تا هر طور شده «کاخو» را پاک کنند. البته ساکنان این محل- پرواضح است که قاچاقچیان هم- از چند روز قبل در جریان چنین عملیاتی قرار گرفته‌اند و وقتی علت را جویا می‌شویم یکی از افسران این عملیات می‌گوید: «این کار را کرده‌ایم تا مانع از فجایع جانبی شویم. قصدمان این بوده که افراد بی‌گناه مجروح نشوند. حالا اگر قاچاقچی‌ها در محله باقی مانده باشند ریسک آن دیگر پای خودشان است.» اگر بحث «فجایع جانبی» به میان می‌آید به این خاطر است که در راس چنین عملیاتی پلیس‌های نخبه «بوپه» - گردان عملیات ویژه - قرار دارند. این «سوپر پلیس‌ها» به‌خاطر عملیات مارپیچی‌شان در محله‌های فقیرنشین بسیار مشهور هستند و در صورت درگیری با متخلفان، با شدت تمام و نهایت خشونت به مقابله با آنها می‌پردازند. این گردان مشهور، بهترین امکانات پلیس را در اختیار دارد و در ترکیب خودش هم از افراد زبده استفاده می‌کند. نکته قابل توجه اینکه در این گردان‌ها از ورزشکاران حرفه‌ای برزیل مثل پائولو تیاگو، قهرمان هنرهای رزمی این کشور هم استفاده می‌شود. تیاگو که از 20مبارزه‌اش، 15پیروزی در کارنامه دارد حالا اینجاست و در این عملیات شرکت می‌کند. البته برای این‌جور عملیات‌ها قابلیت‌های فیزیکی همه‌چیز نیست و افرادی که جذب می‌شوند باید حس همدل‌بودنشان با پلیس برزیل و ماموران مبارزه با فساد را هم به اثبات برسانند. در عملیات «کاخو»، گردان «بوپه» از همه فاکتورهای مدنظر برای موفقیت در این عملیات استفاده کرده است. در حالی که سایه این نیروهای امنیتی روی دیوار کوچه پس‌کوچه‌های کاخو می‌افتد نوشته‌های تکراری هم روی این دیوارها توجه را به خود جلب می‌کند: «A.D.A». درست مثل این است که واژه «آمیگوس دوس آمیگوس» (دوست دوستان) نوشته شده باشد و قانونی را یادآوری کند که بر محله حکمرانی می‌کند. پلیس‌های امنیتی با چهره‌های کاملا مصمم تمام محله را زیرورو می‌کنند و هر لحظه آماده تیراندازی هستند. این افراد حافظان صلح منطقه نیستند و بیشتر از آنها، به عنوان دادن شوک به جامعه‌ای فوق خشن استفاده می‌شود. ویژگی ضربتی و برخورد تند و خشن «بوپه» کاملا ترسناک است به ویژه اینکه بحث قاچاق موادمخدر هم در میان باشد. خوسه کارتر، تحلیلگر سابق مسایل فوریتی دولت آمریکا درباره این پلیس‌ها نظر جالب توجهی دارد: «در ریو ممکن است قاچاقچی‌ها و در کل مجرمان بتوانند با پلیس‌های معمولی تسویه‌حساب کنند ولی هیچ‌کس جرات تیراندازی به ماموران بوپه را ندارد. قاچاقچیان به‌خوبی می‌دانند که سرکوب‌کردن این گروه ویژه، فوق‌العاده وحشتناک است و قواعدی که آنها در برخورد با مجرمان دارند با هیچ‌کدام از مصادیق دموکراسی در غرب همخوانی ندارد.» پیش‌تر مشابه همین شرایط در ژوئن 2007 رخ داده است؛ در حالی که چند ساعت به شروع پانزدهمین دوره بازی‌های «پانامریکا» باقی مانده بود افراد این گروه ویژه، در عملیاتی گسترده در مناطق فقیرنشین شمال‌شهر نزدیک به 40نفر را کشتند. سه‌سال بعد در سال 2010 دولت دوباره به سراغ پلیس بوپه رفت و از آنها خواست تا در عملیاتی که شبیه به جنگ بود کمک کنند؛ عملیاتی که در نهایت غنایم جنگی ویژه‌ای هم دربر داشت: 40کیلو ماری‌جوانا، 250کیلو کوکائین، روولور، اسلحه‌های کمری، 30اتومبیل و صدها موتور دزدیده شده توسط این گروه ویژه ضبط شد. آن عملیات ضرر مهلکی به قاچاقچیان موادمخدر زد به طوری که خسارت آنها نزدیک به 71میلیون‌یورو برآورد شد. با توجه به چنین پیشینه‌ای که این گروه ویژه از خود به‌جا گذاشته است طبیعی بود قاچاقچی‌های «کاخو» هم فرار را بر قرار ترجیح دهند چون با بالا آمدن خورشید و پایان یافتن عملیات، چیز زیادی دست این گروه ضربتی را نگرفته بود؛ مقداری ماری‌جوانا و کمی پودر که از این محل و آن محل جمع شده بودند به علاوه 300 درخواست برای تشخیص هویت از جوان‌های گردن‌کلفت منطقه که حالا با شنیدن صدای روشن‌شدن و پرواز هلیکوپترها شروع به متلک‌گویی به پلیس کرده‌اند: «ما اینجاییم! ما اینجاییم!». با این حال چیزی که در این عملیات مشخص بود این بود که سرکرده بزرگ آنها به دام نیفتاد. در ادامه کلنل فردریکو کالداس، مامور این عملیات، همزمان که پرچم برزیل و پرچم ایالت ریو در زمین بسکتبال به اهتزاز درآمده بود رودرروی دوربین‌های تلویزیونی قرار گرفت تا گزارش دهد: «عملیات موفقیت‌آمیز... حتی یک گلوله هم شلیک نشد.» مورد ناراحت‌کننده‌ای برای 30تلویزیون حاضر در منطقه از جمله تلویزیون بی‌بی‌سی که توقع داشتند از یک جهنم واقعی گزارش تهیه کنند. ساکنان بی‌باک «کاخو» به‌نظر می‌رسد خیلی هم از اینکه قرار بوده از تختخواب، با صدای شلیک بیدار شوند خشمگین نیستند. با این حال آنها چندان دوست ندارند دوربین‌ها از محله‌شان عکس و فیلم بگیرند. حالا خورشید کاملا بر آسمان «کاخو» می‌تابد و همه، کارهایشان را از سر گرفته‌اند... چهار روز بعد از حمله نیروهای پلیس زندگی جریان عادی‌اش را از سر گرفته است. نیروهای «بوپه» کار بررسی کوچه‌پس‌کوچه‌ها را به جوخه‌های مسلح کوچکی سپرده‌اند. ساکنان محل روی نیمکت‌های جداگانه‌ای نشسته‌اند و با هم گرم صحبت هستند. شجاع‌ترین آنها ژوزلینیو است که درباره اتفاقات یکشنبه گذشته حرف می‌زند: «نسبت به گذشته خشونت‌ها کمتر شده است. به‌خاطر حضور همین افراد در اینجا خشونت‌ها کاهش یافته با این حال قاچاق همچنان ادامه پیدا می‌کند چون همیشه روال همین‌طور بوده است. مردم اینجا غالبا می‌گویند اسلحه‌هایشان را دزد برده است در حالی که همه، اسلحه‌ها را به قاچاقچیان می‌فروشند.» در کنار ژوزلینیو، ماگالائس نشسته و در بحث شرکت می‌کند: «به‌هر‌حال دیدن ارتشی‌ها هر چه کمتر دیده شوند برای بچه‌ها بهتر است. قبلا هفته‌ای یک‌بار می‌آمدند و سر می‌زدند. با این حال در کنار این فعالیت‌های پلیس، باید پروژه‌های اجتماعی هم در نظر گرفته شوند. متاسفانه در بقیه محله‌های فقیرنشین کسی به قول‌های داده‌شده عمل نکرده است. بعد از بازی‌های المپیک همه‌چیز تمام می‌شود و همه را به حال خود رها می‌کنند و دوباره همه چیز برمی‌گردد سرجایی که بود چون تامین هزینه «UPP» (نیروهای پلیس حافظ امنیت) برای دولت بسیار سنگین خواهد بود.» «UPP» لبه دوم سیاست کلی دولت، برای تامین امنیت محله‌های مورد بحث است. در واقع بعد از عملیاتی نظیر آنچه در «کاخو» گذشت نیروهای «بوپه» چند روزی می‌مانند و بعد جایشان را به دیگر پلیس‌ها می‌دهند. «UPP» هم بعد از راه می‌رسد و در منطقه ساکن می‌شود تا ثبات منطقه را تامین کند. نکته جالب‌توجه اینکه در همان روز به غیر از «کاخو» نزدیک به 30نفر دیگر از اعضای UPP به یکی از مناطق فقیرنشین در جنوب ریو که منطقه‌ای توریستی و برای این شهر بسیار حایزاهمیت است، فرستاده شدند. البته همیشه هم اینطور نیست که عملیات پلیس در این محله‌ها بعد از چندوقت بی‌حاصل شود و با شکست مواجه شود؛ نمونه‌هایی هم برای اینکه نشان دهد تامین امنیت موفقیت‌آمیز بوده، وجود دارد: مثل محله فقیرنشین «تاوارس باستوس» در شرق «ریو». این منطقه تحت سیطره مجرمی به نام « مای‌دور» بود که برای خودش کلونی مجزا و وحشتناک به راه انداخته بود. او به جرم ارتکاب به چندین فقره قتل- از جمله اینکه نامزدش را تکه‌تکه کرده بود- به زندانی در آمازون فرستاده شده است. این منطقه کوهستانی حالا تحت‌امنیت کامل نیروهای «بوپه» است. در واقع امنیتش چنان زیاد شده که فیلم «هالک باورنکردنی» با ادوارد نورتون در آنجا فیلمبرداری شود یا اسنوپی دوگ هم یکی از کلیپ‌هایش را در همین منطقه ضبط کند. برای ساکنان منطقه هم بد نشده؛ آنها با فروش سودا به اهالی این تیم فیلمبرداری یا با قراردادن وسایل سنگین فیلمبرداری در خانه‌شان کمی هم پول به جیب می‌زنند. گفته می‌شود که در غرب در سواحل «ایپانما» هم محله فقیرنشین «ویدیگال» کاملا باثبات شده است. خوسه کارتر در ادامه تحلیل‌هایش نسبت به این محله‌ها می‌گوید: «وقتی پلیس مجرمان را از منطقه بیرون می‌کند قانون بازار، فقرا را از خودش می‌راند و این موضوع به‌نفع ثروتمندان می‌شود. در واقع قانون به افراد نیازمند می‌گوید می‌خواهید خانه داشته باشید؟ باشد، اشکالی ندارد به شما خانه می‌دهیم ولی تا اینجا 60کیلومتر فاصله دارد.» به این ترتیب قاچاق به سمت سانتا کروز و بانگو و دیگر مناطق غربی هم کشیده می‌شود؛ آن‌هم به دور از چشم فیفا و همه آنهایی که قرار است برای این جام‌جهانی به برزیل بیایند. ژوزلینیو، همان مرد «کاخو»، حس همه محله‌های فقیرنشین را اینطور خلاصه می‌کند: «دانستن این موضوع که چه کسی از برگزاری جام‌جهانی و بازی‌های المپیک سود می‌برد برای ما بسیار مبهم و محل سوال است. اینجا ما روزبه‌روز زندگی می‌کنیم بدون اینکه نگران فردایمان باشیم.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.