|

تهران را چگونه بنگریم؟

ترانه یلدا . معمار و شهرساز

در اوایل سال‌های 1370 که صحبت در مجامع حرفه‌ای معمار و شهرساز تهران و گاه در روزنامه‌ها، بر سر این بود که در باغ‌های شمیران آن روزها برج‌های مسکونی بلند مرتبه بسازیم یا نسازیم و چند تا و کجا بسازیم، یا اینکه اساسا طبق قانون جنگل حاکم بر ساخت‌وساز در شهر تهران همه‌جا بسازیم... یادم است که یکی از معاونان فرهیخته وزارت مسکن مطلبی نوشت که جان کلامش این بود: «تفاوت است بین دیدگاه آنان که در باغ‌هایی که در منطقه یک تهران خریده‌اند برج مسکونی می‌سازند و بعد در لواسان باغی بزرگ‌تر می‌خرند و نگاه آنان که این توان مالی را ندارند و درختان شهر را سرِ جایش می‌خواهند، زیرا زندگی با کیفیت در شهر را دوست دارند.» نکته اینجاست: آنها که باغ‌ها را پرورده بودند همان‌هایی نبودند که برج می‌ساختند. همچنین تفاوت است بین مهندسی که شهر را برای رفاه و نیازهای کل شهروندانش در آینده برنامه‌ریزی و طراحی می‌کند و مهندس دیگری که صرفا در جهت منافع جامعه سازندگان و سوداگران بخش‌خصوصی و عمومی و پرکردن جیب خود و خواص گام برمی‌دارد و منطقش این است که این کارهای نامربوط را اگر من نکنم، کس دیگری به انجام خواهد ‌رسانید، زیرا قانون پول و سرمایه چنین حکم می‌کند. تا سال‌ها در بر این پاشنه چرخیده است و دیدگاه‌های علمی و منطقی نیز خریداری نداشته‌اند. تا امروز که به نظر می‌رسد زنگ‌های خطری به صدا درآمده باشد. شهرداری تهران توجه مسوولان رده‌بالای خود را به رسیدگی و حتی خانه‌گزیدن در مرکز تاریخی تهران جلب می‌کند و عده‌ای سریعا مشغول رنگ‌زدن و تزیین دیوارهای شهر شده‌اند! (که البته این خطر است که این کارهای عجولانه بیشتر به هویت شهر آسیب بزند تا به آراستگی آن کمک کند!) هیچ‌کس منکر تغییر نیست. شهر زنده است و مدام توسعه می‌یابد. اما درایت و فرهنگ حکم می‌کند که طبق اصولی معقول به دخالت‌ها در شهر میدان دهیم. البته، تنوع در دیدگاه‌ها همواره بوده، اما قانون، این تفاوت‌ها را در عرصه عدالت اجتماعی، متعادل کرده و نمی‌گذارد بحران روی دهد. متاسفانه سازندگان و گروه‌های ذی‌نفع در بخش ساختمان در تهران، باوجود تاکیدهای شدید رهبری بر لزوم اشاعه معماری ایرانی- اسلامی- که عینا در راهبردهای طرح جامع و تفصیلی تهران نیز آمده است- به‌شدت در تخریب ثروت‌های موجود در شهر کوشیده‌اند و نیز در ساختن شهری جدید که نه‌تنها به ارزش‌های واقعی تاریخی و طبیعی و اجتماعی آن اضافه نکرده، بلکه از آنها کاسته است. اگر اعراب آن سوی خلیج‌فارس ساخت‌وسازشان را به غربی‌ها سپردند، لااقل قبل از آن چیزی به نام شهر در آن بّر بیابان وجود نداشت و اگر هم داشت نمونه‌های بهسازی‌شده و مرمت‌شده‌ای از آن معماری بومی و سنتی را در شهرهای دوبی و دوحه می‌بینیم که به شایستگی به مرکز فرهنگی و تفریحی شهر تبدیل شده‌اند. در اروپا و آمریکا و بسیاری از شهرهای آسیا و خاورمیانه نیز شاهدیم که قدر و ارزش بسیاری برای ساختمان‌ها و بناهای قدیمی‌شان قایلند و از آنها مثل جان حفاظت می‌کنند. حتی آمریکایی‌ها که تاریخ قدیمی ندارند از کشورهای دیگر پل و بنای تاریخی خریداری می‌کنند تا در شهر خود از نو برپایش کنند و به داشتن آن ببالند. همان‌طور که موزه‌هایشان مالامال از اشیا و مجسمه‌ها و ثروت‌های کشورهایی باستانی از قبیل ایران، یونان، هند و چین است. اما به‌راستی چرا ما چنین عمل می‌کنیم؟ و اینچنین به هستی خود و شهرهایمان آتش می‌زنیم؟ این سوالی است که هر روز در سمینارها و کنفرانس‌های دانشگاهی مطرح و برای آن چارsه‌جویی می‌شود و هنوز راه‌حلی عملی برای معکوس‌کردن این روند برای آن نیافته‌ایم. از بعد از جنگ با عراق، شهر تهران به‌صورت دیمی و بدون طرح و نقشه‌ای خاص برای محلات، شروع به بازسازی خود کرد. بیش از نیمی از ساختمان‌های موجود در شهر- که ثروت محسوب می‌شدند! - در طول کمتر از 30سال و در جاهایی از شهر که کمترین آسیب‌پذیری را داشتند و نوسازی در آنجاها شاید کمترین لزوم را داشت، اتفاق افتاد. متاسفانه مردم و شهرداری هیچ‌کدام به صرفه‌های عاطفی و اقتصادی خود فکر نکردند و در تمام این مدت، بدون اینکه کنترل و هدایت امر نوسازی در دست شهرداری و متخصصان باشد، ثروت‌های معماری در بافت محلات قدیمی‌تر از دست رفت. مردم دربه‌در و از هم دور شدند (این آسیب‌های اجتماعی را در محله «نواب» بعدا تحقیق کرده‌اند...) و آنچه ساخته شد هم جز برای شخص سازنده! و شاید درآمدزایی مختصر و نزدیک‌بینانه‌ای برای شهرداری، بهره‌ای نداشت. بیشتر در شمال شهر ساختند و صدها هکتار باغ و فضاهای دارای پتانسیل تبدیل‌شدن به فضاهای عمومی برای کل مردم شهر، در شمیران و اطراف رود-دره‌های تهران در عرض یکی، دودهه از بین رفت (به بهانه اینکه دیگر نمی‌ارزد در این زمین‌های‌ گرانقیمت چیزی جز برج مسکونی ساخت!) و بدون حساب و کتاب هم ساختند، به طوری که آمار غیررسمی خبر از وجود 500 الی 800هزارواحد مسکونی خالی در مناطق شمالی تهران دارد. برعکس، تمام محلات مرکزی و جنوبی تهران که در اصل باید به بهانه خطر زلزله و کهنگی و آسیب‌پذیری... نوسازی می‌شدند، همان‌طور ماندند، یا کمتر مورد عنایت سازندگان قرار گرفتند. در 25سال اخیر، چهره شهر تهران به سرعت عوض شده است. همه‌جا پنج‌طبقه و هشت‌طبقه و گاهی هم بیشتر ساختند. حتی به راهبردهای طرح جامع در باب حفاظت فعال از بافت‌های ارزشمند تاریخی در مرکز شهر و شهرری و بافت‌های روستایی، به‌ویژه در کنار رود-دره‌های شمالی نیز کوچک‌ترین اعتنایی نشد! سال‌ها طول کشید تا این طرح که با 10سال تاخیر، در سال 86 در شورایعالی شهرسازی و شورای شهر تهران مصوب شده بود، در سال 91رونمایی شود و در 1392 به امضای شهردار برسد که هنوز جوهر امضایش خشک نشده، موردبه‌مورد آن را کمیسیون ماده 5 تغییر دهد و حکم به ساخت‌وسازهای پرحجم و بی‌کیفیت دهد و در پی آن شهرداری به جای توسعه مترو و حمل‏ونقل عمومی تمام پولش را در راه احداث اتوبان‌ها و میدان‌های دوطبقه و کاستن از عرصه‌های عمومی خرج ‏کند. در چنین شرایطی سوداگری حرف اول را می‌زند و صحبت این است که شهرداری اگر تاکنون به نعل زده، یکی هم باید به میخ بزند! اگر پول هزاران پارکینگ را از سازندگان گرفته، زمان آن فرارسیده که این پارکینگ‌ها را تامین کند. اگر تراکم میلیاردمترمربعی فروخته، باید در ازایش فضای سبز و خدمات رفاهی و دسترسی تامین کند و اگر نمی‌تواند، از آهنگ ساخت‌وساز در برخی مناطق و محلات بکاهد. چرا دولت و شهرداری نباید دست‌به‌دست یکدیگر دهند و به احداث شبکه مترو شتاب دهند؟ چرا نباید به اتفاق در تخصیص بخشی از فضای سبز پادگان‌ها و اراضی نظامی قرارگرفته در وسط بافت‌های شهری به پارک‌های بزرگ و یکپارچه برای استفاده عموم مردم توافق کنند؟ واقعا زمان آن فرارسیده که کمی مکث کنیم و در این روال تغییری دهیم. البته با توجه به دستور ویژه رهبری، متقاعدکردن شهرداری‌ها به انجام برخی کارهای ضروری دیگر خیلی بعید نیست. اما متقاعدکردن عامه مردم و متخصصان معمار و شهرساز به انجام کارهای قانونمند و در شأن حرفه و مهم‌تر از همه، شناساندن ارزش‌ها و پتانسیل‌های تهران به عموم مردم شهر، از اهمیت بیشتری برخوردار است که کار فرهنگی ویژه می‌طلبد. در این راه، وظیفه ماست که این ارزش‌ها را یک‌به‌یک بشناسیم و بشناسانیم!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.