زیست-عصبشناسی و نسبت آن با ذهن و آگاهی
ارزش حفظ دستاوردها در ترجمه
عبدالرحمن نجلرحیم
آنتونیو داماسیو، یکی از سرشناسترین اندیشمندان معاصر در زمینه عصبپژوهی شناخت است. او عقیده دارد که علم زیست- عصبشناسی امروز میتواند وارد عرصه مطالعات دقیق درباره مقولههای شناخت چون ذهن و آگاهی شود که در قبل فقط عرصه مطالعات فلسفی و تا اندازهای علوم انسانی بوده است. داماسیو در دو کتاب جداگانه، نظریات دو فیلسوف مهم قرن نوزدهم یعنی «دکارت» و «اسپینوزا» را با یافتههای امروزین علمی در زمینه زیست- عصب پژوهی و عصبشناسی محک میزند. داماسیو در کتاب «خطای دکارت»، بر اساس ادلههای علمی عصبپژوهانه میخواهد نظر دکارت درباره دوگانگی یا ثنویت ماهوی و جوهری تن و ذهن را رد کند و در کتاب دیگر بهنام «در جستوجوی اسپینوزا»، او تلاش دارد که تحسینگر تلاش اسپینوزا در تبیین ماهیت یگانه جوهر تن و ذهن باشد. بهنظر داماسیو، اسپینوزا بهویژه در کتاب «اخلاق» خود، تن را منشأ و مبدأ تجلیات معنوی ذهن و فضیلت انسانی را در حفظ حیات جسمانی، حول محور عواطف -یعنی گرایش به سوی کسب شادمانی و پرهیز از اندوه- میدانسته است. داماسیو در کتاب خود، «در جستوجوی اسپینوزا» سعی دارد تا ابعاد عصب-زیستشناختی این نظر را بگستراند و بگوید که
چگونه تن انسان در شکلگیری هیجان، احساس و در کل شناخت و آگاهی نقش بازی میکند و بدون دخالت علی تن، ذهن و آگاهی امکان زیست و بقا ندارند. خوشبختانه به کوشش رضا امیر رحیمی و همت انتشارات مهرویستا این دو کتاب جدیدا به ترجمه درآمده است. مطالعه ترجمه کتاب «در جستوجوی اسپینوزا»، بهانه این شد که در ضمن تقدیر از زحمات مترجم این کتاب، به ذکر چند نکته مهم و کلیدی، که ظاهرا ساده و پیشپاافتاده به نظر میرسد، پرداخته شود که با رعایت آن میشد از بروز اشکالات اساسی در فهم دقیق موضوعات مطروحه در این کتاب، جلوگیری کرد. به نظر من، اشاره به این نکات برای مترجمان جوان دیگر که بلندپروازانه و شجاعانه به طرف ترجمه متون بینارشتهای به ظاهر ساده و در باطن دشوار میروند، نیز میتواند قابل استفاده باشد. از سالهایی که روانشناسی و زیستشناسی نوین در ایران قوام گرفته است، کوشندگان این رشتهها emotion را معادل هیجان و affect را معادل عاطفه دانستهاند و این نهتنها در متون معتبر کلاسیک و درسی نمود پیدا کرده بلکه در «واژهنامه روانشناسی» که با همت محمد نقی براهنی و محمدرضا باطنی و همکاران، حدود بیش از 20سال پیش تالیف شده، بهصراحت
آمده است و برای هر مترجمی جای شک باقی نمیگذارد که از همین معادلها، بهخصوص در کتابی که در حیطه این علوم نگاشته میشود، استفاده کند، مگر اینکه متنی در اختیار داشته باشد که گزینش معادلهای دیگر را اجتنابناپذیر کند. متاسفانه در کتاب «در جستوجوی اسپینوزا» با کمال بیاحتیاطی میبینیم که در مقابل واژه emotion «عاطفه» برگزیده شده و برای واژه affect «تاثر» انتخاب شده است. سوال این است که آیا گزینش دلبخواه دو واژه بسیار کلیدی در کتاب، با این هدف صورت گرفته است که به انتقال مفاهیم مورد نظر نویسنده کمک بیشتری کند؟ مقایسه بین متن ترجمه با متن انگلیسی کتاب به وضوح نشان میدهد نهتنها اینچنین نیست بلکه به نظر میرسد واژه هیجان مناسبتر و بهمراتب بهتر و رساتر منظور نویسنده کتاب را منتقل میکند. یکی از دلایل آن، این است که داماسیو سعی دارد بگوید بدن صحنه نمایش هیجانات است و واژه emotion را هم به همین علت انتخاب کرده است. با وجود اینکه در زبان فارسی هم این هیجان است که ما میتوانیم در پیچ و تاب عضلات چهره و بدن افراد ببینیم، آیا وفاداری به معادل فارسی هیجان، بهتر از واژه نامانوس عاطفه، مفهوم مورد نظر نویسنده کتاب را
انتقال نمیدهد؟ اگر بگوییم بدن صحنه نمایش عاطفه است، کمک بیشتری به فهم خواننده کردهایم؟ از طرف دیگر، داماسیو اصرار دارد که بگوید هیجان، پارهای از رفتار منعکس در تن جاندارانی است که هنوز دارای مغز هم نیستند. مسلم است در اینجا نیز اگر بهجای هیجان بگوییم عاطفه، آیا سخت نیست که به خواننده فارسیزبان خود بقبولانیم که جانداران بدون مغز هم دارای عاطفه هستند. در حالی که خواننده آسانتر میتواند قبول کند که هیجان در تن جانداران بدون مغز هم وجود داشته باشد. علاوه بر اینها، فرق هیجان با احساس از نظر داماسیو این است که صحنه نمایش هیجان، تن است ولی صحنه نمایش احساس پنهان در مغز است، در حالی که هم هیجان و هم احساس از تن منشا میگیرند ولی نیازها و خواستههای حیاتی تن برای بقا و بهزیستی، به دو صورت در دو جای مختلف یکی پیدا در تن به شکل هیجان و دیگری پنهان در مغز بهشکل احساس به نمایش گذاشته میشوند و از نظر داماسیو، احساس مرحله آغاز شکلگیری ذهن و نشانه پیوند علت و معلولی بین تن و ذهن است. در بیان این مفاهیم کلیدی نیز بهکارگیری عاطفه بهجای هیجان هیچ کمکی به انتقال مفاهیم نمیکند، حتی به فهم موضوع مطروحه، آسیب جدی
میزند. در این راستا، عاطفه را میتوان معادل affect در نظر گرفت که به نظر اسپینوزا و داماسیو، علاوه بر هیجان و احساس، شامل سائقه و انگیزش هم میشود. متاسفانه مثالهای دیگری از اشکالات مشابه در متن این کتاب وجود دارد که اغلب زاییده بیاعتنایی به ترجمههای پیشینیان است که ذکر آنها باعث اطاله کلام و از دست رفتن هدف اصلی نگارش این تذکر کوتاه میشود. اما نکته عمدهای که تاکید بر آن شاید درس مهمی برای مترجمان جوان در این عرصه باشد، توجه خاص و ارج نهادن به کوششهای پیشینیان و استفاده از تجربههای آنها به ویژه در امر واژهگزینی بهخصوص در مورد واژههایی است که در متون فارسی، بهطور کلاسیک جا افتادهاند. زیرا تغییر دلبخواه و نابجا در گزینش این واژهها، نهتنها در فهم مطالب برای خواننده فارسیزبان اشکال ایجاد میکند بلکه در کل میتواند باعث ازهمگسیختگی تداوم زنجیره فرهنگی بین نسلها شود، که عدم گسست آن لازمه تحول و پیشرفت اجتماعی در عرصه فرهنگ عمومی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.