|

میراث عصر روشنگری

تاریخ فلسفه همواره شاهد کوشش بشریت اندیشمند در شناخت جهان پیرامون بوده، اگرچه در روزگاری دراز، شناخت رابطه علت و معلولی و نسبت‌ها یا رابطه‌ها در میان پدیده‌های جهان اصلا نمی‌توانسته دست دهد زیرا دانش انسان کم‌عمق، اندیشه فلسفی سست‌بنیان و قواعد فکر و روش تحقیق متافیزیکی بود و گرایش به عینیت جهان و دیالکتیک بی‌قوه. ارسطو که غول اندیشه باستان بود، از لحاظ اندیشه بنیادی، در میان ماده‌گرایی و روح‌گرایی غوطه می‌خورده. آنگونه که افق فکری و منطق او که آمیزه‌ای است از روح مشاهده و تجربه و صورت‌گرایی متافیزیکی، تا حدود دوهزار سال به این‌سو، ‌افق علمی-فلسفی مسلط بوده است. اما کانت نخستین فیلسوفی است که کوشید تا در دستگاه فلسفی‌اش، رابطه جهان مادی بیرونی و جهان اندیشه را به‌طور دیالکتیکی و دستگاه‌مند بر مبنای علم زمان توضیح دهد. حتی اخلاق و سیاست هم نزد او از این دستگاه فلسفی بیرون نیست. او به‌عنوان یک فیزیکدان کوشید تا قوانین و ضرورت‌های طبیعت را کشف کند و آنها را در دستگاه خود از طبیعت واقعی جدا کرده ذهنی کند. او در حالی‌که در نقد عقل محض درباره رابطه انسان با طبیعت باور داشت شناخت ذات (یا شیء فی‌نفسه) دست نمی‌دهد در نقد عقل عملی محض درباره حقوق طبیعی فرد خصوصی باور داشت شناخت ذات دست می‌دهد. این ذات همان اراده خود قانون فرد خصوصی همچون آفریدگار است که خود، ‌ذات آزادی و علیت خویش است. کتاب «کانت، هگل، هایدگر؛ سیری در اندیشه مدرن» با معرفی آرای این سه اندیشمند و همچنین نقبی به آرای هایدگر در «هستی و زمان» و آثار هانا آرنت و بحثی مجزا در ارتباط با رابطه فرد و اجتماع تلاش می‌کند سیر تحول تفکر غرب را از جنبه‌ای انتقادی بررسی ‌کند. عناوین بخش اول کتاب عبارتند از: کانت و نمودشناسی (نقدی بر کتاب فلسفه کانت، بیداری از خواب دگماتیسم)، کانت و نسبت و رابطه، کانت و حقیقت و مجاز، کانت و روش مفهومی و روش تاریخی یا تجربی (شناخت فلسفی و شناخت ریاضی)، نفی و اثبات در فلسفه و پدیده‌شناسی روح، از دیالکتیک و میراث هگل پاسداری کنیم، نگاهی به کتاب هستی و زمان (هایدگر چه می‌گوید؟ )، جهان‌بینی، فرهنگ و وجدان اجتماعی (رابطه فرد و اجتماع) و هانا آرنت: تحلیلگر نقّاد یا تحریف‌گر اسطوره‌پرداز؟ در بخشی از قسمت اول می‌خوانیم: «نزد هگل فلسفه مظهر روح مطلق است و نه فرد فیلسوف. هرچند فیلسوف، هم ذات است و هم نمود؛ هم فرد است و هم مطلق. و بدین‌سان پرورده روح در سیر تاریخی است و خود یک تاریخ. ولی مهم‌تر، تکامل روح در تاریخ است، همان روح پوینده که می‌کوشد تا نشان‌دهنده تکامل تاریخی اندیشه فلسفی و ذهن آدمی باشد.» در بخش دوم کتاب با مباحثی کاملا متفاوت با بخش اول مواجه می‌شویم که در حوزه اقتصاد طرح شده‌اند و مشخص نیست جایگاه آنها در این کتاب چیست. عناوین بخش دوم عبارتند از: سرچشمه سود از کجاست؟ تئوری نرخ متوسط سود و بهای تولید، نظریه اقتصادی کینز و طرح او در مقابله با بحران و رکود عظیم، جنگ عراق و بحران در جهان نئولیبرالیستی ـ امپریالیستی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.