روسیه در دام دومینوی «ناتو»
احمد وخشیته
بیش از سهماه از فرار یانوکوویچ گذشت (22 فوریه) و در این میان مردم اوکراین روزهای بسیار تلخی را از پیش چشم گذراندند. از کشتهشدن 80نفر در میدان استقلال در 20فوریه گرفته تا الحاق کریمه به روسیه در 20مارس؛ از قتل عام اودسا در دوم می گرفته تا اعلام استقلال در دونتسک و لوگانسک در یازدهم همینماه. پس از ششماه اعتراض و آشوب، چشمها به 25می دوختهشده بود و رسانههای خبری تحلیلهای گوناگونی ارایه میدادند. بیشترین نگرانی برای برهمخوردن این همهپرسی، متوجه روسها بود. اما صحبتهای «ولادیمیر پوتین» تنها دو روز مانده به انتخابات و در حاشیه نشست اقتصادی پترزبورگ آبی بر آتش این تحلیلها ریخت. رییسجمهور روسیه با تاکید بر این موضوع که این انتخابات یکگام در مسیر درست است، اعلام کرد به انتخاب مردم اوکراین احترام میگذارد و از فردای انتخابات آماده همکاری با همتای جدیدش خواهد بود. شاهد این صحبت، دستور وی مبنی بر عقبنشینی نیروهای روسی از مرز اوکراین (اگرچه به صورت تشریفاتی) بود. این گفته در حالی مطرح شد که در همان زمان مدودف در اظهاراتی متناقض با پوتین تاکید کرد با دولت جدید اوکراین هیچگونه همکاری نخواهد داشت.
سرانجام موعد مقرر فرارسید و 21نامزد در انتخابات حضور یافتند. اگرچه دوئل اصلی میان پروشنکو (سلطان شکلات) و تیموشنکو (بانوی نارنجی) بود. در این روز پروشنکو موفق شد با کسب 57/31درصد آرا بر مسند ریاستجمهوری بنشیند. پس از پیروزی پروشنکو که «بانکیمون» دبیرکل سازمان ملل، «باراک اوباما» رییسجمهور آمریکا و «آنگلا مرکل» صدراعظم آلمان به وی تبریک گفتند اما چرا پوتین باوجود صحبتهایش پیش از برگزاری این انتخابات، هیچ واکنشی نسبت به انتخاب همتای اوکراینی خود نشان نداد؟ ارتش اوکراین درست دو روز پس از انتخاب پروشنکو روز تلخ دیگری برای مردم شرق این کشور به بار آورد؛ 50کشته حاصل حمله نظامیان اوکراینی به مردم روسگرای خواستار جدایی در دونتسک بود. پروشنکو پیش از انتخابات در یک کنفرانس مطبوعاتی که همزمان به سهزبان روسی، اوکراینی و انگلیسی ایراد میشد، اعلام کرد با عفو کسانی که دست به اسلحه برده اما تسلیم شدهاند، موافق است. وی برای اثبات ادعای خود از دادن استقلال منطقهای، بهرسمیتشناختن زبان روسی و بررسی روند حقوقی اختیارات بودجهای در مناطق شرق اوکراین خبر داده بود. شاید وی با این حمله نظامی میخواست در همان ابتدا
گربه را دم حجله بکشد تا به روسها اقتدار خود را نشان دهد و سپس بر سر میز مذاکره بنشیند. اگرچه این امکان نیز وجود دارد که شیرینی پشتوانه 57درصدی آرای مردم نیز وی را در برخورد با روسگراها جدی کرده باشد. با اینهمه، به نظر میرسد گمان اول درستتر باشد چراکه پروشنکو یا هر فرد دیگری که در جایگاه وی باشد، بهخوبی از قدرت کرملیننشینان آگاه است و میداند به هر میزان هم که از پشتیبانی اتحادیه اروپا و ایالاتمتحده برخوردار باشد، عدم حمایت روسیه میتواند به پاشنهآشیلی برای وی تبدیل شود. در مقابل، روسیه نیز بهخوبی متوجه شده است اگر نخواهد در نظام بینالملل وارد گفتوگو شود و بخواهد از زور استفاده کند، عرصه را بر خود تنگ کرده و در شطرنج قدرت به سمت مات شدن حرکت خواهد کرد. آنها به خوبی میدانند اگرچه در سال 2008 با حمله ضربتی به گرجستان توانستند حرف خود را به کرسی بنشانند، اما برخی معتقدند عدمسازش آنها با غرب در موضوع سوریه، یکی از عوامل اصلی پیدایش بحران اوکراین است. یقینا خاستگاه بحران اوکراین در سیاستهای یانوکوویچ، یعنی در عدم پیوستن به اتحادیه اروپا نهفته بود اما احتمال میرفت اگر موضوع سوریه وجود نداشت، غرب
وارد بازی با برگ اوکراین و فشار بر روسیه نمیشد. از سوی دیگر، شاید بتوان گفت استفاده از زور برای الحاق کریمه توسط مسکو میتواند زمینهساز بحرانی دیگر در آبخازیا شود؛ بحرانی که مرزهای روسیه را در آینده با چالش روبهرو میکند. اگر روسها در همان ابتدای بحران و اعتراضات مردمی در دوم نوامبر 2013 با مردم معترض و رقبای غربی خود وارد گفتوگو شده بودند، شاید هیچ گاه ناچار نمیشدند 600کیلومتری مسکو یعنی کییف را به دولتی غربگرا واگذار کنند. همچنین اگر روسها نخواهند با دولت جدید اوکراین وارد تعامل شوند و بر تحریک روسگرایان شرق اوکراین پافشاری کنند و دولت جدید کییف را با توجیه آنکه مردم شرقی روسگرا هستند تحتفشار قرار دهند، با اقدامی مشابه در آبخازیا روبهرو میشوند که در صورت بروز چنین مسالهای، احتمال تبدیل آن به یک دومینو به دور مرزهای روسیه دور از ذهن نیست. اکنون روسها شرایطی را برای دولت جدید اوکراین مطرح میکنند و پشتیبانی مسکو را منوط به اجرای آنها میدانند. اگرچه فهرست شروط روسیه توماری بلند است، اما چهار مورد در آن ارجحیت دارند. قطعا مهمترین خط قرمز روسها، ناتو است و از این رو اصلیترین شرط کرملین
برای کییف، عدمپیوستن به ناتو است. شرط دوم روسیه به نظر میرسد فدراتیوشدن اوکراین است. در ابتدا برخی بر این باور بودند حال که روسها با حقیقتی تلخ در اوکراین روبهرو شدهاند به سوی تجزیه این کشور پیش میروند، اما روسیه تنها کریمه را به خود ملحق کرد. روسها اگر دو اوکراین شرقی و غربی به وجود میآوردند، دیگر بهراحتی نمیتوانستند بر اوکراین غربی فشار وارد کنند و کییف به پایگاه ناتو تبدیل میشد. اما اگر آنها یک دولت فدرال در اوکراین به وجود آورند، هرگاه بخواهند میتوانند به واسطه ایالتهای شرقی بر دولت مرکزی فشار آورند، مضاف بر این کییف نیز دیگر پایگاه ناتو نخواهد شد. سومین شرط روسها، تشکیل دولت ائتلافی در اوکراین است؛ اهمیت این موضوع از آن جهت است که اگر روسگراها نیز در کابینه کییف حضور داشته باشند، میتوانند از منافع مسکو پشتیبانی کرده و در بزنگاهها بر رییسجمهور فشار وارد کنند. چهارمین شرط نیز بدونشک به بدهیهای گازی اوکراین برمیگردد و روسها خواهان دریافت طلب خود هستند. همچنین گفته میشود روسیه از این پس ابتدا مبلغ را دریافت خواهد کرد و سپس به انتقال گاز خود مبادرت میکند. حال باید منتظر بود و
دید که پروشنکو به چه میزان با روسها وارد گفتوگو میشود و از سوی دیگر کرملین تا چه اندازه با دولت نوپای غربگرا در اوکراین وارد تعامل میشود و به برقراری امنیت و صلح در آنجا کمک میکند؛ البته روند عملکرد اتحادیه اروپا و ایالاتمتحده نیز در شکلگیری آن مهم است. روسها امروز دلنگران هستند؛ اگر قرار باشد بحران به دیگر مناطق همچون آبخازیا سرایت کند، به گرهای کور تبدیل خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.