گفتوگو با کامران شیردل به بهانه تولدش در خرداد ۱۳۱۸
خودم را آلوده سینما نکردهام
سعید برآبادی
میگویند مستندنگاری درست مثل روزنامهنگاری و شاید حتی سختتر از آن باشد؛ هنر بهتصویرکشیدن حال و احوال لحظهها همواره گران بوده و کمتر افرادی هستند که از تهدل رضا به ساخت چنین آثاری بدهند، «کامران شیردل» اما شاید نمونهای از صبر کمتردیدهشده سینمای مستند اجتماعی ایران در قبال بیاقبالیها به سینمایش باشد. او برای هر اثر جاودانهاش، رنج توقیف را به جان خرید اما تصویری که از زندگی اجتماعی ایران به یادگار گذاشت بیمانند بود. ماضیبودن فعل این جمله اما به معنای پایان کار یکی از بهترینهای مستندسازی نیست، همانطور که «شیردل» در آستانه تولد 75سالگیاش به «شرق» میگوید: «راهی را که انتخاب کردم، هنوز برایم بهترین راه است و اغلب هم به جوانترها پیشنهاد میکنم با جرات به سراغ سینمای مستند اجتماعی بروند و از چیزی نترسند.» تاوان این نترسیدن را او با پروژههای ناتمامش بهخوبی پس داده اما حالا به نظر میرسد که دوباره متولد شده و میخواهد فیلم بسازد. هرچقدر که نام کامران شیردل برای ایرانیها شهره است، چهره او را کمتر میشناسند؛ چهرهای که سپیدی مو و نگاه غمزدهاش نمیتواند بیننده را راضی کند به این جملهاش که «هنوز
جوان هستم و نشاط جوانی دارم.» شاید بهخاطر همینها باشد که بعد از این جمله سریعا اضافه میکند: «از من غول ساختهاند» و در این کلام همان طنز پنهان و دوپهلو موج میزند که پهلویها نتوانستند آن را تحمل کنند و او نزدیک به دو دهه با فیلمهایش فقط کارنامه سانسور آنها را سنگینتر کرد. سیوچندسال از «دوربین»، آخرین ساخته داستانی او میگذرد؛ فیلمی که به جمع ناتمامهای او پیوست و حالا در برابر کلماتی چون «استاد» و... که ورد زبان جوانها و علاقهمندانش است تنها به همان دیالوگ فیلم «حماسه روستازاده گرگانی...» اشاره میکند و با طنز میگوید: «دروغ محضه آقا!» او که بهعنوان یکی از آغازگران سینمای مدرن در ایران شناخته میشود اما لابهلای این دیدار کوتاه به «شرق» اعتراف میکند که سیوخردهایسال است که اصلا فیلم سینمایی نگاه نمیکند و آنجا که میلش میکشد فقط آثار کلاسیک دهه 60 هستند که هنوز برایش جذابند: «واقعا در طول این سالها خیلی بهندرت پیش آمده که میلی برای دیدن فیلم داشته باشم، چه میشود کرد دیگر، فاصله گرفتهام.» اما شیردل که تمام شهرتش را مدیون ساخت فیلمهایی چون «آینهها»، «ندامتگاه»، «قلعه» و «اون شب که بارون
اومد» و... است چطور میتواند بیش از سه دهه با فیلم قهر کرده باشد؟ پاسخ او به این سوال یادآور شیوه اعتراض اوست: «شاید یکی از دلایلی که فیلم نمیبینم، اعتراض به وضع موجود روند فیلمسازی باشد. ضایعه اصلی این سینما، ابزار دیجیتالی است که اگر روزگاری برای معجزه در سینما آمده بود اکنون به بحران این سینما بدل شده است.» شیردل اینروزها در جوار روز تولدش شاید بهدنبال یک تولد تازه باشد. میگوید سوژهای برای ساخت فیلم پیدا کرده و اگر مشکلی در کار نباشد، احتمالا فیلم تازهای خواهد ساخت. این خبر برای آنها که بعد از 44 سال، هنوز خاطره طنز پنهان «پیکان» را به یاد دارند مشتلقطلب است! اما آیا واقعا نگاه او که در آرمانیترین شرایط به سینمای مستند اجتماعی مینگرد میتواند در این روزگار، پایهگذار فیلم تازهای هم باشد؟ جوابها متفاوت است. اول میگوید که «خودم را آلوده سینما نکردهام، در آن حضور داشتهام اما دور مانده و سعی کردهام این فاصله همیشه حفظ شود تا عشقم به سینما را زنده نگه دارم.» جواب بعدی اما در خلال پاسخ به یکی دیگر از سوالها رخ مینمایاند: «مستندساز باید در قبال شرایط اجتماعی، اولین کسی باشد که دوربینش را
برمیدارد و به میدان میرود. این موضوع الان از اهمیت بیشتری برخوردار است. زمان ما امکانات در این حد نبود، الان وسایل دیجیتالی جای دوربینهای بزرگ ما را گرفته. این فرصت خوبی است که مستندسازان به مسایل مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بپردازند اما خود من با وجود اشتیاقی که داشتهام، در این زمینهها نتوانستم تلاش نسل امروز را در بهتصویرکشیدن پیدا کنم.» تولد او در آخرین روزهای خرداد و همجواریاش با رویت دوباره او و تندادنش به یک گفتوگوی هرچند کوتاه، میتواند نشانهای از تولد هرروزه او باشد. شاید او قرار است دوباره متولد شود و مثل سالهای دور، سوژهای را شکار کند، آن را در سر بپروراند و بعد دوربین به دست بگیرد و آن سوژه را برای همیشه از آن خود کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.