|

پشتِ پشت شهرداری

سعید برآبادی

آفتاب کج می‌تابد بر دیوار کثیف. نصف صورت مردم در سایه مانده و نصف دیگرش را آفتاب خرداد جِز می‌دهد. ناصر می‌گوید: «هر چی بخوای اینجاست! هی خانم! هی خانم چی می‌خوای؟ متقال کفن و دفن؟ طلای شب عروسی؟ کاسه بشقاب؟ رو تختی؟ همش اینجاس!» یادش نمی‌آید که روزگاری اینجا عمارت بزرگ و آجری شهرداری بنا بوده. شاید دور میدان توپخانه هیچ‌کس این را نداند اما همه می‌دانند جایی که از سال 1298 صبح‌ها آفتاب تهران به دیوارهایش می‌خورد، امروز فقط یک اسم دارد؛ «پشت شهرداری». بورس همه چیز اینجاست از لوازم الکتریکی گرفته تا وسایل بخاری نفتی. دور میدان از تاریخش فقط یک یادگار دارد؛ بانک شاهی که امروز به ساختمان بانک تجارت تغییر نام داده. ذوالفقار که فروشنده عطر است و پنج‌سالی می‌شود که دور میدان مغازه ‌گرانقیمتی را اجاره کرده حتی نمی‌داند که دیوار به دیوارش یکی از مهم‌ترین موزه‌های کشور است. می‌دانی موزه استاد صنعتی کجاست؟ -نه! می‌دانی بانک شاهی کجاست؟ - همون قدیمیه؟ - می‌دانی شهرداری کجاست؟ - تو خیابون بهشت! ساختمون قدیمی‌اش چی؟ - نه داداش! پشت شهرداری کجاست؟ -اونجا! یک‌ضرب با دست اشاره می‌کند به ضلع شمالی میدان؛ جایی که سر صبح کارگران فصلی سبیل در سبیل می‌ایستند به امید کارفرما و مزد روزانه. آن طرف‌تر یک ترمینال تاکسی است که فقط دربستی حال می‌کنند و کمی جلوتر لاله‌زار شروع می‌شود با مغازه‌های کودشده از جنس چینی. مرتضی می‌گوید: «یه باند ماشین الان بخوای بخری کمتر از صدتومن نیس، هست؟ خب اینجا پنجاهی‌اش هم پیدا می‌شه.» عمارت شهرداری که خراب شد، به جای فراموش‌شدن، باعث معروفیت اینجا هم شد. جعفر شهری در کتاب «طهران قدیم» اشاره ظریفی به پشت شهرداری می‌کند و زود رد می‌شود: «از عمارت شهرداری فقط یک گودال باقی ماند و تازه سال 50 هم نشده بود.» آدم‌ها اما آمدند و در پشت شهرداری ماندگار شدند. بساط‌ها پهن زمین شد و مهاجرها وسط شلوغ بازار کاسبی راه انداختند: «اوایل انقلاب، اینجا جای سوزن‌انداختن نداشت. خصوصا که چند تا مسافرخونه هم چفت به چفت هم اینجا بود. نفر از شهرستان آمده بود، شب می‌رفت مسافرخانه، صبح‌علی‌الطلوع می‌آمد بساط پهن می‌کرد از زیلو و کفش دست‌دوم تا کاربراتور پیکان، اینجا خرید و فروش می‌شد.»بعد نوبت شهرداری رسید. دور میدان جدول کاشت، به ساختمان‌ها کمی رسیدگی کرد. قوانین سخت‌تر شده بود. تازه جنگ تمام شده بود که فهمیدند اینجا ناف میراث فرهنگی تهران است و نباید اینطور کارگر و بنا و فروشنده و دست‌فروش احاطه‌اش کنند. شهردار‌های بعد از جنگ کمی جنگیدند تا وضع را سامان دهند، اما بعد ورق برگشت. رضا فیض‌علایی، پیرمردی است که 47سال قبل مغازه ایران‌تایر را پشت شهرداری راه انداخته و حالا از آن پاساژی مانده است که داخلش می‌شود لوازم برقی را به هر قیمتی که می‌خواهید پیدا کنید. او این خاطرات را به دقت تعریف می‌کند و وقتی که قرار است مکان دقیق ساختمان شهرداری را نشان دهد یاد می‌کند از آنچه بر وضع این ساختمان رفته: «پشت بلدیه، یک کوچه کوچک بوده که وقتی ساختمان را خراب می‌کنند، یک‌شبه، مغازه‌داران داخل کوچه بدل می‌شوند به دکان‌های دور میدان. قیمت هزاربرابر می‌شود، همه کاسبی‌ها جان می‌گیرد و مردم هجوم می‌آورند به همین خاطر اینجا پر می‌شود از دستفروش‌ها و کارگران سرگذری.» دوازدهم خرداد 1298 تاسیس شهرداری که آن زمان نامش بلدیه بود رسما اعلام شد. احمدشاه «گاسپار ایپکیان» معمار را آورد و گفت اینجا بنایی بساز که نماد پاکیزگی و تمیزی شهر باشد. ایپیکیان هم این کار را کرد منتها وقتی که ساختمان 1345 تخریب شد جایش را هیچ چیز نگرفت و فقدان ساختمان بهانه‌ای شد برای آنکه از ضلع شمالی میدان به‌عنوان پشت شهرداری یاد شود. حالا پشت شهرداری جایی است برای برملاشدن خیلی چیزها. وعده‌های عملی‌نشده را می‌شود در همین مساحت صدمترمربعی به خوبی دید؛ کارگران فصلی که قرار بود جمع شوند، راننده‌های تاکسی که قرار بود دربستی نباشند، خیابان‌هایی که قرار بود تمیز شوند و مردمی که قرار بود به احترام این شهر، فرهنگش را بشناسند. در میان سروصدا و اضطراب اقتصاد توپخانه، موزه صنعتی زیر دست‌وپا له می‌شود و مجسمه‌هایش در عمق زمین خاک می‌خورند. مردم سر جنس ارزان‌تر چانه می‌زنند و ناصر همچنان تکیه داده به دیوار داد می‌زند: «هر چی هوس کنی اینجا هس! فیلم هندی می‌خوای بفرما! آلوچه و زردآلوی سنندج بیا داخل، ضبط ماشین برو تو پاساژ... بیا به پشت شهرداری.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.