|

درباره موزه علوم و فناوری جمهوری اسلامی ایران

دستاوردهای علمی دانشمندان تمدن ایران و اسلام

اسفندیار معتمدی . کارشناس تاریخ علم

سال‌ها پیش فرصت دیدار از موزه علوم لندن (بریتیش میوزیم) را یافتم. آن موزه از بخش‌های گوناگونی تشکیل شده بود و در هر بخش، ده‌ها نفر مشغول دیدار از انواع وسایل و ابزارهای گوناگونی بودند که از گوشه‌وکنار جهان، جمع‌آوری و به انگلستان منتقل شده بود و با هنرمندی و دقت در آن موزه نگهداری می‌شد. این موزه از چندین بخش تشکیل شده بود. در بخش مربوط به اندازه‌گیری، انواع وسایل مکانیکی، الکتریکی و اپتیکی به ترتیب تقدم زمانی وجود داشت. از هر وسیله، یک نمونه در ویترین شیشه‌ای بسته قرار داشت و نمونه‌های بدلی (که کاملا شبیه اصل بود)، به تعداد زیاد در دسترس بازدیدکنندگان بود. همه افراد می‌توانستند آزادانه این نمونه‌ها را بردارند، آنها را لمس و بررسی و یادداشت‌برداری کنند. بازدیدکنندگان از همه رده‌های سنی بودند، از کودکان کودکستان تا سالمندان پژوهشگر. افراد دسته‌دسته یا به شکل فردی از این موزه دیدار می‌کردند و در هر قسمت هم راهنمایان به پرسش‌های بازدیدکنندگان پاسخ می‌دادند یا اطلاعات لازم را در اختیار آنها می‌گذاشتند. بر در و دیوار این موزه، جمله‌هایی مانند «سکوت را رعایت کنید»، «به وسایل دست نزنید» و «نزدیک نشوید» وجود نداشت، همه در آرامش به مشاهده دستگاه‌ها و بررسی ساختار آنها مشغول بودند. آن روز دریافتم که موزه بیش از هر کلاس درسی، آموزنده و اثربخش است. مثلا در همین بخش اندازه‌گیری، بازدیدکنندگان در مدت‌زمان کوتاهی با انواع ترازوها، قپان‌ها، جعبه سنگ‌ها که از گوشه‌وکنار جهان فراهم شده بود، آشنا می‌شدند. آنچه من به‌عنوان ترازوی ارشمیدس، ترازوی ابوریحان و ترازوی حکیم عمر خیام در کتاب «میزان‌الحکمه» خازنی خوانده بودم، در آنجا عملا در حال کار دیدم. ذوق و شوقی که بازدیدکنندگان از تماشای اتاق کار جیمز وات و وسایلی که فارادی با آنها کار می‌کرد، از خود نشان می‌دادند، مرا آرزومند روزی می‌کرد که ازاین‌دست موزه‌ها در تهران و دیگر شهرهای بزرگ و کوچک ایران داشته باشیم. در آن زمان، در ایران چند موزه بیشتر نداشتیم، آن هم موزه‌هایی بود که همه وسایل پشت ویترین‌های شیشه‌ای قرار داشت. آنقدر دستورالعمل در اطراف این ویترین‌ها بود که ما با عذاب روحی و از میان چشم‌های تیزبین ماموران محافظ به آنها نگاه می‌کردیم. البته با این همه، باز هم از دیدن موزه‌ها لذت می‌بردم و هنوز هم لذت آن دیدارها را فراموش نکردم و اگر در تهران، شیراز، اصفهان، مشهد و هرجای دیگری، موزه‌ای وجود داشت، به آنجا سری می‌زدم و یادداشت‌هایی تهیه می‌کردم. تا آنکه خوشبختانه موزه علوم و فنون در ایران تشکیل شد و با دیدن آن، همان احساس لذتی به من دست داد که از دیدن موزه علوم لندن به من دست داد. موزه علوم و فنون، هم‌اکنون در کنار ساختمان باعظمت موزه ایران‌باستان و در جای کتابخانه ملی سابق در خیابان امام خمینی قرار دارد. کار ساخت این بنا در سال 1313 به «آندره گدار»، معمار فرانسوی واگذار شد. او با الهام از عناصر و شیوه‌های معماری دوره ساسانی، کار خود را آغاز کرد و سردر ساختمان را چون ایوان بلند کسری، با آجرهای قرمز بنا کرد و آن را در سال 1316 به پایان برد. در سال 1316 وسایل عتیقه و کتاب‌هایی که در عمارت مسعودیه بود، به آنجا منتقل شد و به این‌ترتیب این ساختمان کار خود را به‌عنوان موزه و کتابخانه ملی آغاز کرد. کتابخانه ملی حدود 70 سال در این مکان قرار داشت تا آنکه ساختمان بزرگی را در شمال تهران به‌عنوان کتابخانه ملی ساختند و کتاب‌ها به آنجا منتقل شد. موزه علوم و فناوری نیز که شامل دستاوردهای علمی دانشمندان تمدن ایران و اسلام است، کار خود را در سال 1389 آغاز کرد. درِ این موزه، همه روزهای هفته به‌جز روزهای تعطیل به روی عموم مردم باز است و در آن انواع وسایل و ابزارهای قدیمی ساخته و به نمایش گذاشته شده است، از جمله ابزارهایی که روزی فرزندان «موسی شاکرخراسانی» معروف به «بنوموسی» می‌ساختند. آنها کتابی به نام الحیل را در قرن دوم و سوم هجری نوشته‌اند و صد نمونه از کارهای خود را در آنجا معرفی کرده بودند. یکی از ابزارهای آنان، کاس‌العدل است، وسیله‌ای برای آبیاری و ذخیره آب. در این موزه از نوشته‌های بزرگانی چون «ابن‌سینا»، «ابوالفتح خازنی»، «جرزی» و «عرضی» استفاده شده و انواع ترازوها و وسایل نجومی و ابزار‌های ساده را که دانشمندان، قرن‌ها پیش به کار می‌بردند، ساخته و به نمایش گذاشته‌اند. جالب آنکه دیدنی‌های این موزه، فقط مربوط به قرن‌های گذشته نیست بلکه دیدارکنندگان می‌توانند وسایلی را مشاهده کنند که قوانین فیزیک مربوط به آنها در کتاب‌های درسی موجود است و به این ترتیب، به خوبی می‌توانند کارکرد و کاربردهای این قانون‌ها را به شکل عملی مشاهده کنند. در این موزه می‌توانیم قانون عمل و عکس‌العمل نیوتن یا قانون اسنل و دکارت مربوط به پرتوهای نور را بررسی کنیم. خوشبختانه گروهی از جوانان فعال و سازنده در این موزه کار می‌کنند که نه‌تنها آنچه را که خود می‌دانند، به دیدارکنندگان می‌آموزند، بلکه از بازدیدکنندگان هم می‌خواهند که اگر از ابزار و وسایلی خبر دارند که در گذشته استفاده می‌شد، به آنها اطلاع دهند. چندی پیش از خود اینجانب نیز دعوت کردند تا درباره عصارخانه اطلاعاتی به آنها بدهم. پس از آنکه اینجانب طرح عصارخانه را به آنها دادم، مسوولان با هنرمندی که دستان ماهر و سازنده‌ای داشت، قرارداد بستند و مدل تیر و تیرخانه و سنگ عصارخانه را ساختند و در نمایشگاه به نمایش گذاشتند. عصارخانه کارخانه عصاره‌گیری و روغن‌‌کشی سنتی است که قرن‌ها در ایران مشغول به کار بود و با آن از دانه‌های روغنی مانند منداب، بزرک، کنجد و... روغن می‌گرفتند. مهم‌ترین روغنی که در عصارخانه به دست می‌آمد، روغن چراغ بوده است. روغن چراغ را از دانه‌های منداب می‌گرفتند. این روغن را برای ایجاد روشنایی، در چراغ می‌ریختند. روغن چراغ در هنگام سوختن بوی نامطلوب نفت را نداشت و گازهای حاصل از سوختن نیز سمی نبود. یکی از کارهای جالب این موزه، تشکیل نمایشگاه‌هایی است که معمولا همراه همایش‌ها و کنفرانس‌ها تشکیل می‌دهد. اتحادیه انجمن‌های معلمان فیزیک ایران که مسوولیت ساده و جذاب‌کردن آموزش فیزیک را برعهده دارد، با موزه علوم و فنون توافقنامه همکاری نوشته و تاکنون هر جا اتحادیه همایش و کنفرانس برگزار کرده، نمایشگاه موزه نیز برقرار بوده است. در سال 1392 در مرکز نسیبه دانشگاه فرهنگیان، کنفرانس آموزش فیزیک برقرار شد که افراد زیادی از نمایشگاه موزه علوم و فناوری دیدار کردند. موزه علوم و فنون آمادگی خود را برای برپایی نمایشگاه در همایش «نقش دانشمندان ایرانی-اسلامی» که قرار است هشتم خرداد سال‌جاری در دانشگاه آزاد اسلامی واحد لنجان برگزار شود، اعلام کرده است. در پانزدهمین کنفرانس آموزش فیزیک نیز که قرار است شهریور در سنندج برگزار شود، شاهد نمایشگاه علوم و فنون خواهیم بود. تاثیر نمایشگاه‌های علمی و فناوری سبب شده است که جوانان مبتکر و دارای ایده‌های تازه در این زمینه به ساخت وسایل و نمایش آنها و تشکیل نمایشگاه اقدام کنند. نمونه‌ای از این جوانان، آقای «حازم فریپور» و آقای «محمد علیزاده» است. آقای «حازم فریپور» یک کارآفرین خلاق است. او شرکت فن‌آموز را دایر کرده و بسیاری از جوانان کشور را به کار گرفته است و وسایل علمی فیزیک و به تازگی شیمی می‌سازد و در اختیار مراکز آموزشی قرار می‌دهد‌. او در تلویزیون هم برنامه‌هایی اجرا می‌کند که بسیار جالب هستند. اما کارهای آقای «محمد علیزاده» را روز پنجشنبه 18/2/93 در کاشان دیدم. وی باشگاه علمی- پژوهشی فیزیک آریان‌پژوه را تشکیل داده و به اجرای نمایش‌های علمی می‌پردازد. یکی از برنامه‌های جالب ایشان، برگزاری سه شب نمایشگاه علمی در کاشان بود. این برنامه به کمک سازمان رفاهی تفریحی شهرداری کاشان اجرا شد و می‌تواند الگوی بسیار خوبی برای سایر شهرها و شهرداری‌ها باشد. آقای «محمد علیزاده» که لیسانس فیزیک است، در این کار علمی نمایشی، که با عنوان «جنگ شگفتی‌های علوم» در برابر بیش از هزار نفر بیننده انجام شد، آزمایش‌هایی مانند مچاله‌کردن بشکه 300 لیتری در اثر فشار هوا (آزمایش پاسکال)، تخته میخ‌دار، نیتروژن مایع، آزمایش‌های برنولی و... را اجرا و طوری بینندگان را مجذوب نمایش‌های خود کرد که خواستار ادامه آزمایش‌ها در شب‌های دیگر بودند. خوشبختانه در کشور ما افراد جوان و کوشا با بهره‌گیری از امکانات موجود و همکاری با برخی از سازمان‌ها و نهادهای پویا، به خلاقیت و نوآوری‌هایی دست زدند که آینده روشنی را نوید می‌دهد، آینده‌ای که در آن هر دانش‌آموزی مهارت‌های لازم برای زندگی و برای تولیدات علمی، صنعتی، هنری و فرهنگی را به دست می‌آورد. جوانان! بشتابید تا دینی را که به جامعه خود و جامعه جهانی داریم، با شایستگی ادا کنیم و ایران را در جایگاه والایی که شایسته آن است، قرار دهیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.