روانکاو فرانسوی در تلویزیون
علی سالم
در سال1973 مستندساز فرانسوی بونوا ژاکو به ژاک لکان، روانکاو و فیلسوف فرانسوی، پیشنهاد ساخت مستندی را داد که در آن لکان به همراه ژاکآلن میلر ایدههای نظریات روانکاوی خود را توضیح دهد. لکان پس از مدتی این پیشنهاد را پذیرفت. پاسخهای بداهه او به پرسشهای میلر متن مصاحبهای است که در مونتاژ نهایی در آن زمان در دو بخش از تلویزیون ملی فرانسه پخش شد. کتاب کوتاه و کمحجم «تلویزیون» متن دیالوگ لکان و میلر، به همراه یادداشتهای حاشیهای است که در همان زمان چاپ شد و ساختار پیچیده نوشتار آن نتیجه مخالفت لکان با پیادهسازی کلمه به کلمه یک مصاحبه شفاهی بود. لکان در مقدمه ابتدای کتاب جملهای اضافه کرد که به ژاکآلن میلر اشاره داشت: «کسی که مرا بازجویی کند خود میداند چگونه مرا بخواند.» «تلویزیون» در سال2001 در مجموعه آثار لکان (Autres écrits) چاپ شد. متن پیادهشده مصاحبه «تلویزیون» به تازگی توسط انجمن روانپژوهان فارسیزبان فرانسه به صورت دو زبانه و از فرانسه ترجمه شده است. در یکی از چندین مقدمهای که گروه 9نفره مترجمان بر این کتاب نوشته آمده: «لکان در گذر از خطوط و تاثیرهای گوناگون، با تمرکزی شدید و توجهی عصبی و
پرتنش. آیا از سر خشم است؟ در یکی از صحنهها، با انگشت اشاره میکند، مشت خود را گره میکند و واژهها را میلرزاند. ریاستطلب و متکبر. او از یک کار جدی صحبت میکند. لکان بر سر میکوبد، پوست میکند، تحریک میکند و فرامیخواند. و این کار را «میمونبازی» مینامد. دلقک نیست، ولی ویژگیها را پررنگتر و برجسته میکند، شکل میدهد و بر زمینهای که ساخته فریاد برمیآورد... در چیدن این متن کوشش شده است فراتر از حروفی که از خط خارج میشوند، حداقلی از ریتم و وزن بازآورده شود و دستکم بخشی از شیوه بیان منعکس شود. فاصلهها، مکثها و تکیه بر کلمات. صفحهآرایی غیرمعمولی که میتواند بازگفت کلام لکان باشد.» اما نتیجه این تلاش برای «شکلدهی» در ترجمه فارسی جملاتی درهم با ساختاری گنگ و نامشخص است که خواننده را با ابهام مواجه میکند. شاید دلیل آن را بتوان در تلاش مترجمان برای نزدیکشدن متن «تلویزیون» به «سنتهای فلسفی، شاعرانه و عرفانی پارسیزبان که سرشار از پیچیدگیهای اندیشه گذشتگان است.» سراغ گرفت. نظریات لکان در دو زمینه روانکاوی بالینی و همچنین نقد رادیکال او در مورد ناخودآگاه و شکلگیری سوژه اجتماعی که در مارکسیسم
فرانسوی، ادبیات، سیاست، فمینیسم، مطالعات جنسیتی و بسیاری حوزههای دیگر تاثیری شگرف گذاشته دستگاهی نظری ترکیبشده از روانکاوی فروید، زبانشناسی، پدیدارشناسی و ساختگرایی است و بیگمان ربطی به سنت عرفانی ایران ندارد. در ترجمه فارسی و متن فرانسهای که همراه آن آمده در هیچ کجا به نام میلر که بهعنوان مطرحترین شارح لکان مصاحبه با او را برعهده دارد اشارهای نمیشود. همانطور که در مقدمه مترجمان ادعا شده کتاب تلویزیون میتوانست چکیده فکری، سخنوری و در عین حال رابطه لکان با دیگران باشد. متنی که تاثیری بسیار مهم بر روانکاوی و فلسفه معاصر داشته است. اما آیا این کتاب را نباید در ادامه سیل ترجمههای مبهم و آشفتهای از متفکران نظری در حوزه فلسفه و روانکاوی دانست که در چند سال گذشته و در پی اقبال بازار به این متفکران چاپ شدهاند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.