|

مصطفی ملکیان در نشست «مرگ؛ پایان‌بخش یا ارزش‌بخش»:

زنده باد یاد مرگ

جهانگیر پاک‌نیا

در روزی که گوشه‌گوشه تالار بزرگ «ایوان شمس» مملو از مشتاقان مصطفی ملکیان بود و بسیاری از حاضران، نشسته بر پله‌ها و سکوها یا ایستاده در حاشیه تالار به انتظار بحث او بودند، این روشنفکر معنویت‌گرای معاصر، سخنان خود را با سپاسگزاری از حاضرانی آغاز کرد که به گفته او «در این زمانه بی‌فراغتی و اشتغال‌خاطر فراوان، برای شنیدن سخنان این بنده ناقابل درباب نظرگاه مولانا درباره مرگ تشریف‌فرما شده‌اند». وی استقبال از چنین نشستی را برای دغدغه‌مندان فرهنگ‌ جامعه، امیدآفرین و نویدبخش دانست و گفت: «باید شادی خود را از این بابت به محضر همه آیندگان و باشندگان این جلسه تقدیم کنم.» ملکیان، سخنان خود را با این توصیه به پایان برد که دست‌کم برای کاستن هراس از مرگ، باید همواره «یاد مرگ» را زنده نگاه داشت. گزارشی از گفتار ایشان در نشست «رستخیز ناگهان»، که در واپسین روزهای اردیبهشت، به همت موسسه سروش مولانا برگزار شد از نظر خوانندگان می‌گذرد. بدیهی ا‌ست که «تقریر» پیش‌رو به‌اقتضای محدودیت مجال ناگزیر از اجمال بوده است. پایان‌بخش یا ارزش‌بخش وقتی گفته می‌شود که «مرگ» پایان‌بخش است یا ارزش‌بخش، باید هر دو تعبیر «پایان‌بخش» و «ارزش‌بخش» را به مفهوم «زندگی» اضافه کنیم و به بیان دقیق‌تر بگوییم: آیا «مرگ»، «پایان‌بخش» زندگی است یا «ارزش‌بخش» زندگی؟ می‌توان گفت که در طول تاریخ همه تلقی‌های موجود در باب مرگ، به این دو تلقی فروکاستنی بوده‌اند: در تلقی اول، مرگ کاری نمی‌کند جز آنکه به زندگی پایان می‌بخشد. در واقع نقطه ختم جمله زندگی، مرگ است. تلقی دوم اما برخلاف تلقی نخست، مرگ را ارزش‌بخش به زندگی می‌داند. در این تلقی، زندگی اگر چنین مغتنم و ارزشمند است و ما قدردان آن هستیم به این جهت است که مرگی‌ وجود دارد. به تعبیر دیگر، ارزش زندگی، به جهت محدودیت آن است. دقیقا این دو تلقی از مرگ - به‌عنوان پایان‌بخش یا ارزش‌بخش زندگی- در سه بیت از دفتر ششم مثنوی‌‌معنوی به شیرینی هرچه تمام‌تر بیان شده است: آن یکی می‌گفت خوش بودی جهان گر نبودی پای مرگ اندر میان آن دگر گفت ار نبودی مرگْ هیچ کهْ نَیرزیدی جهان پیچْ‌ پیچْ خرمنی بودی به دشت افراشته مهمل و ناکوفته بگذاشته مرگ؛ یک نام و چهار معنا با مداقه در باب «مرگ» درمی‌یابیم که در کتب و آثار مختلف، اگرچه در نگاه اول گفته می‌شود که سخن از «اندیشه» درباره «مرگ»، «ترس» از «مرگ»، یا مرگ‌آگاهی است، ولی در واقع به نام «مرگ»، درباره چهار مفهوم متفاوت بحث به میان آمده است. 1) گاه مراد از «مرگ» همان حادثه یا رویدادی است که در یک آنْ، در پایان زندگی رخ می‌دهد (Death) که لااقل به زندگی این‌جهانی ما پایان می‌دهد. [درک عمومی و متعارف] 2) گاه مراد از «مرگ»، نه خود آن رویداد پایانی، که به معنای «پس از مرگ» (after death) است. پرسش از امکان «پس از مرگ» و اینکه در صورت امکان، سیرت و صورت زندگی پس از مرگ چگونه خواهد بود در این معنا مطمح نظر است. 3) گاه مراد از «مرگ»، تجربه «حالات نزدیک به مرگ» (near death) است که از آن به «نَزع»، «احتضار» و «سَکرات الموت» نیز تعبیر می‌کنیم. این حالت به معنای دقیق، از زمانی به انسان دست می‌دهد که آگاه شود از بستری که در آن خفته است، برنخواهد خاست. 4) گاه اطلاق «مرگ»، به مفهوم (dying) در زبان انگلیسی اشاره دارد. به این معنا که انسان پی می‌برد، از روزی که نطفه او منعقد شده است در هر لحظه، هم به زندگی‌اش و هم به مرگش ادامه می‌دهد. زیرا موجودی همچون انسان که زمانی است، «زمانی» بودنش به این معناست که تا از یک لحظه نمیرد، به لحظه بعد، زاده نمی‌شود. بنابراین زندگی من و تو به مانند نسیج یا پارچه‌ای است که از تار «زندگی» و پود «مرگ» بافته شده است. یعنی هر نفسی که می‌کشیم، هم یک نفسْ برای زندگی ا‌ست و هم یک نفس برای مرگ؛ نظیر تعبیری منقول از علی‌ابن‌ابیطالب (ع) که: «نَفَسُ المَرَ خُطاهُ إلی أجَله»، با هرنفسی که می‌کشی به مرگ نزدیک می‌شوی. در بحث امروز، من به معنای نخست مرگ یعنی «رویداد پایانی زندگی» (death) نظر دارم. مرگ آفاقی و مرگ انفسی مرگ، دارای یک جنبه آفاقی (objective) [پایان‌بخش زندگی این‌جهانی] و یک جنبه انفسی (subjective) است. در هنگام سخن از مرگ درونی[انفسی]، به «حضور مرگ در ذهن و ضمیر آدمی» توجه داریم که نزد بسیاری از عرفا، آغازکننده زندگی است. از این منظر، بنا بر دیدگاه روانشناسان فراشخصیت، عرفا و بعضی فیلسوفان، «زندگی» کودکان آغاز نمی‌شود مگر زمانی که مفهوم «مرگ» در ذهن او موضوع آگاهی، ترس یا تفکر قرار گیرد. پس باید میان «مرگ» به‌عنوان پدیده‌ای بیرونی و سه نحوه از حضور و جلوه آن در درون آدمی یعنی 1) مرگ‌آگاهی 2) ترس، بیم یا عشق نسبت به مرگ 3) تفکر و اندیشیدن درباب مرگ، تفکیک کرد. حال می‌توان پرسید، انسانی که سرانجام روزی مرگ آفاقی (objective) او فرا خواهد رسید، در صورتی که مرگ انفسی (subjective) را نیز- به سه معنای فوق- درون خود بیابد، این امر نشانه سلامت روان اوست یا عدم سلامت روان او را نشان می‌دهد؟ در پاسخ به این پرسش دو دیدگاه بزرگ وجود دارد: اول) دیدگاه «اپیکور» که در زمانه ما توسط «فروید» و دیگرانی دنبال شد. ایشان معتقد بودند کسانی که درباره مرگ تفکر می‌کنند، از مرگ بیمناکند یا مرگ‌آگاهند، به واسطه نفس این حضور (subjective) مرگ، واجد سلامت روانی نیستند. استدلال ساده بر این باور ازآن «اپیکور» بود که می‌گفت: چیزی که تا هستی، او نیست و تا وقتی او هست، تو نیستی، چیزی‌ است که تو هرگز با وی ملاقات نمی‌کنی. بنابراین پرداختن به آن منطق ندارد. پس حکیم، هرگز به مرگ نمی‌اندیشد، به زندگی می‌اندیشد. اما بسیاری از جمله عرفا و برخی فیلسوفان، خلاف رای اپیکور و فروید معتقد بودند اتفاقا آنچه باید در اندیشه آن بود، «مرگ» است. چرا که زندگی با اندیشه به مرگ است که ارزش می‌یابد. اقسام بحث از جاودانگی این بحث که زندگی پس از مرگ وجود دارد و اینکه ما انسان‌ها جاودانه‌ایم، مشتمل بر یک قسم بحث فلسفی و سه قسم بحث روانشناسی است. معنای «انسان جاودانه است» یعنی چه؟ گاه منظور از جاودانگی انسان، این است که از همان لحظه‌ای که آخرین نفس را می‌کشد، «خود او» و نه هیچ موجود یا انسان دیگری، در یک ساحت دیگر از جهان هستی، زندگی را آغاز کند؛ این معنای «جاودانگی فلسفی» است. اما معمولا انسان‌هایی که از منظر روانشناختی به جاودانگی می‌نگرند، از سه تصور دیگر نیز برخوردارند و اغلب به آنها دلخوش می‌دارند. در تصور اول: جاودانگی من، در بقای فرزندان من است. گویی فرد، جاودانگی خود را در بقای اولاد و اعقاب و زراری خود می‌بیند. در تصور دوم: جاودانگی از طریق آثار است. مثلا یک معمار گمان دارد که تا زمانی که بنای او پابرجاست، او جاودانه است. یا تا وقتی کلیسای سیستین برپاست، سقف آن یادآور میکل‌آنژ است و لبخند مونالیزا و مجسمه داوود گویی داوینچی را زنده می‌کند. خلاصه: تلک آثارنا تَدل علینا، فَأنظرو بعدنا إلی الآثار. در تصور سوم، که قدمای ما بیش از همه به آن دل بسته بودند جاودانگی در به جاماندن «نام نیک» از آدمی در خاطره‌ها بود: «نام نیکو‌گر بماند زآدمی، به کزو مانَد سرای زرنگار» اما هیچ‌یک از این سه تصور، جاودانگی فلسفی نیست. چه آدمی؛ پس از مرگ زنده باشد و چه زنده نباشد، این تصورات دردی از او دوا نمی‌کند. اگر زنده نباشد که اساسا «کسی نیست» تا لذتی را از این تصورات در عالم حاصل کند و حتی اگر هم زنده باشد، باز هم این سه تصور به کار او نمی‌آید چرا که رابطه این دو عالم از هم گسیخته است. و چون آدمی، به ساحت دیگر رفته‌ است، در ساحت قبل «وجود» ندارد. روانشناسی مرگ آدمیان از مرگ می‌هراسند و این ترس، لذات زندگی را به تلخی می‌کشاند. اما آیا «ترس از مرگ» در همگان به یک اندازه وجود دارد یا متفاوت است؟ افزایش و کاهش «ترس از مرگ» به چه عواملی بستگی دارد؟ آنچه در این ارتباط تا به امروز در روانشناسی مرگ مسلم دانسته شده است حاصل تحقیقات روانشناس مرگ، الیزابت کوبلرراس (Elisabeth Kubler-Ross) است که پس از 40سال مطالعه بالینی بیماران لاعلاج در آمریکا به دست آمد: یکم) الیزابت کوبلرراس معتقد بود در فاصله زمانی که آدمی بر این امر «آگاه ‌شود» که از بستر بیماری جان به در نخواهد برد تا زمانی که «بمیرد» پنج مرحله را پشت سر خواهد گذاشت: 1) مرحله انکار: در این مرحله، آدمی مرگ را انکار می‌کند. مثلا تشخیص پزشکان درباره بیماری خود را زیر سوال می‌برد. 2) مرحله خشم: آدمی، خشم خود را از این پیشامد انکارناپذیر ابراز می‌کند. 3) مرحله چانه‌زنی: آدمی با خدا، طبیعت، روح هستی، جان‌جهان یا هر آنچه به وجودش قایل است وارد معامله و قرارداد می‌شود تا به ازای اعمال، صدقات یا حسناتی از بستر بیماری برخیزد و سلامت خود را بازیابد. 4) مرحله افسردگی: در این مرحله، آدمی فرو می‌ریزد و نشاط حیاتی (elanvital) در او می‌میرد. بی‌التفات به اطراف و رویگردان از همه‌چیز و همه‌کس در خود فرو می‌نشیند و «نوعی» اوتیسم (Autism) را از سر می‌گذراند. در این مرحله، فرد تنها به خود متوجه است، بی‌اشتها می‌شود و حتی امور درمانی را بلاترجیح می‌یابد. 5) مرحله تسلیم [و خشنودی]: سرانجام، آدمی در لحظات و روزهای آخر زندگی نه فقط به مرگ تسلیم می‌شود که گاه، آن را خوشایند می‌یابد. کوبلرراس تاکید داشت که روان‌درمانگران باید بکوشند تا بیمار را در نزدیک‌ترین زمان به مرحله پنجم سوق دهند و او را به آشتی با مرگ برسانند. دوم) واقعیت دوم درباره ترس از مرگ که بر آن بسیار تاکید می‌‌ورزم، توسط روانشناسی دارای مشرب اگزیستانسیالیسم به نام ‌ای. بکر (A. Becker) ابراز شد. بکر در 1943 کتابی تحت عنوان «انکار مرگ» (The Denial of Death) منتشر کرد. مدعای اصلی بکر آن بود که آنچه تا به این حد مرگ را برای ما ترس‌انگیز ساخته است این واقعیت است که در دوران مدرن «سخن‌گفتن درباره مرگ» تحریم (بایکوت) شده است؛ گویی از همان دوران کودکی، انسان مدرن را از مرگ دور نگه داشته‌اند؛ و هرچه از مرگ دورتر، ترس از آن بیشتر. این در حالی بود که به گفته بکر، قبل از رنسانس و در دوران سنت، کودکان را از همان آغاز با مفهوم مرگ آشنا می‌کردند و این باعث فروریختن ترس از مرگ بود. با این توصیف، بکر در کتاب «انکار مرگ»، پیشنهاداتی عرضه کرد و خواستار شایع‌کردن آگاهی از مرگ (death awareness) در میان انسان‌ها شد. از زمان نگارش این کتاب، نهضتی ابتدا در آمریکا و سپس در سراسر جهان به راه افتاد که «جنبش مرگْ‌آگاهی» نام گرفت. اعضایی که به این جنبش می‌پیوندند می‌کوشند تا به واسطه تبیین «مرگ» به‌عنوان رخدادی طبیعی (دم بدون بازدم)، مرگ را همواره در برابر دیدگان انسان‌ها قرار دهند؛ نه به این خاطر که وحشت از مرگ را در دل ایشان بیفکنند که برعکس، وحشت را از دل ایشان بزدایند. سوم) «ترس از مرگ» به طور متوسط، در زنان بیشتر از مردان است. در تبیین این واقعیت، روانشناسان مرگ بر این باورند که زنان به احساسات و عواطف و هیجانات خود وفادارترند و هیچ‌یک را انکار نمی‌کنند. در مقابل، مردان اگرچه همین ترس از مرگ را در دل دارند، ولی به قدری آن را سرکوب می‌کنند که جلوه بیرونی نمی‌یابد. چهارم) پس از پیدایش روانشناسی‌مرگ، تحقیقات نشان داد که با افزایش سن، ترس انسان از مرگ «کاهش» می‌یابد. این یافته برخلاف فهم عرفی پیش از آن بود که تصور می‌کرد با افزایش سن، ترس از مرگ بیشتر می‌شود. چهارم) اگر آدمی در جنبه‌های دیگر زندگی خود به کشمکش‌های درونی دچار باشد (مثلا گرفتار مشکلات خانوادگی)، ترس از مرگ در او افزایش پیدا می‌کند. پنجم) هرچه وابستگی آدمی به موجودات دیگر بیشتر باشد، ترس او نیز از مرگ افزایش می‌یابد. این واقعیت، موید سخن «بودا» شد که معتقد بود: برای کاهش ترس از مرگ، از وابستگی و دلبستگی بکاهید. مولانا و عوامل کاستن ترس از مرگ به نظر می‌رسد که مولانا در باب عوامل کاستن ترس از مرگ به تفاوت و تفاریق اندیشیده است. تکیه من در برشمردن این عوامل بر مثنوی معنوی است که کتاب تعلیمی مولانا به حساب می‌آید. در مثنوی، به هفت عامل اشاره شده است که حضور آنها در زندگی، سبب کاهش یا از میان رفتن ترس از مرگ می‌شود: 1) عامل اول در نگاه مولانا، نخستین‌بار در قالب «حقیقت دوم» از «چهار حقیقت شریف» «بودا» بیان شد. در حقیقت دوم، «بودا» در پاسخ به پرسش دوم خود که «خاستگاه درد و رنج در زندگی انسان چیست؟ » به مفهوم «دلبستگی» اشاره داشت که گاهی از آن به «خواستن» نیز تعبیر ‌کرد. سخن اوست که: «نخواهید»، تا درد و رنج نبرید؛ «دل مبندید»، تا درد و رنج نبرید. به این اعتبار، درباره ترس از مرگ نیز که درد و رنجی خاص را در آدمی سبب می‌شود، مانند سخن بودا، مولانا نیز بر آن شد که اگر خواستار کاهش این ترس هستیم، باید به چیزی دل نبندیم. 2) عامل دوم از دیدگاه مولانا آن بود که از لذات دنیا، جز به‌قدرمعقول کام نباید گرفت، زیرا انس با لذات، دل‌کندن از دنیا را دشوارتر می‌کند. در اینجا صرف‌نظر از هرگونه ‌داوری، به موضع دیگری در تقابل با رای مولانا اشاره خواهم کرد. رولو می‌(Rollo May) پدر شاخه روان‌درمانگری اگزیستانسیال یا وجودی است. نکته شاخص ابداعی او که مخاطبان ایرانی بیشتر از طریق آثار شاگرد برجسته او، «اروین یالوم» با آن آشنایی یافته‌اند، آن بود که: چنان زندگی کنید که هر چه می‌توانید خوشی، شادی و لذت از جهان برگیرید و هر چه می‌توانید خوبی به جهان بدهید؛ که «خوشی» با نوعی لذت‌گرایی روانشناختی و «خوبی» با اخلاقی زیستن فراهم می‌آید. «رولو می» باور داشت که در این صورت، ترس از مرگ به کمترین حد خود خواهد رسید و آدمی تنها سرزمینی سوخته را به فرشته مرگ تحویل می‌دهد، چرا که کام خود را از هر آنچه خوبی و خوشی، برآورده است. اما عرفایی مانند مولانا و متقدم بر او غزالی، بر خلاف سخن رولو می، بر این رأی بودند که: گمان مبرید اگر جمله لذات عالم را با حرص و ولع برگیرید، به وقت رفتن، ترس از مرگ کمتر خواهد بود، که از قضا، چون با لذات دنیا آشنا گشته‌اید وداعی سخت‌تر خواهید داشت. 3) عامل سوم از نگاه مولانا این بود که هر چه خودشیفتگی در انسان افزایش یابد، بر ترس او از مرگ نیز افزوده می‌شود. پس باید بکوشیم تا هر چه می‌توانیم از نارسیسیسم خود کم کنیم و به دیگران بها دهیم. آنکه خود را همانند و حتی فروتر از دیگران بداند و به (ego) خود یا أنانیت و نفسانیت خود اجازه یکه‌تازی ندهد، با مرگ آسان‌تر مواجه می‌شود. 4) عامل چهارم کاهش ترس از مرگ از نگاه مولانا، تحمل رنج است. مولانا رنج را تکه‌ای از مرگ می‌داند و معتقد است اگر انسان با تکه‌تکه‌های مرگ کنار بیاید با کلیت آن یعنی «مرگ» نیز آشتی خواهد کرد. در دفتر اول مثنوی می‌خوانیم: دان که هر رنجی ز مردن پاره‌ای‌ست جزو مرگ از خود بران‌گر چاره‌ای‌ست چون ز جزو مرگ نتوانی گریز دان که کلش بر سرت خواهند بریخت جزو مرگ ار گشتْ شیرین مر تو را دان که شیرین می‌کند کل را خدا 5) عامل پنجم از نگاه مولانا در کاهش ترس از مرگ، اخلاقی زیستن است. هر چه اخلاقی‌تر زندگی کنیم، ترس از مرگ نیز کاهش می‌یابد. در دفتر سوم مثنوی آمده است: ای که می‌ترسی ز مرگ اندر فرار آن ز خود ترسانی‌ای جان، هوش‌دار زشت، روی توست، نی رخسار مرگ جان تو همچون درخت و مرگ، برگ در نظر مولوی، هنگامی که انسان برخلاف اخلاق عمل می‌کند از خود می‌ترسد و نه از مرگ و ترس از مرگ همانا ترس از چهره خویش است. 6) عامل ششم از نگاه مولانا اینکه، تا زمانی که انسان در زندگی، به دنبال تبدیل «نادانسته‌ها» به «دانسته‌ها» باشد، به جای آنکه «دانسته‌ها» را به «کرده» بدل کند، بر ترس او از مرگ افزوده می‌شود. مولانا در این ارتباط به سرنوشت امام‌المشککین، فخررازی اشاره می‌کند که در بستر مرگ می‌گفت: هر چه با پای عقل پیش‌تر رفتیم و بیشتر شناختیم گرفتا‌رتر شدیم. مولانا بر این نکته توجه می‌دهد که مبادا سخن فخررازی را به حساب مجامله و شکسته‌نفسی وی بگذارید، زیرا هر آنکه مرگ را پیشا‌روی خود ببیند، هرآنچه بگوید عین صداقت است. 7) عامل موثر هفتم از نگاه مولانا در کاهش ترس از مرگ، انس و الفت با خداست؛ و در اینجا نه فقط باور به خدا، که افزایش عشق به اوست که ترس انسان از مرگ را می‌کاهد. 8) هشتمین و آخرین عامل کاهنده هراس از مرگ، از نگاه مولانا باور به وجود جهان دیگر است. هرچه انسان به وجود زندگی پس از مرگ باورمندتر، ترس او از مرگ کمتر. در واقع به باور مولانا، احساسات و عواطف و هیجانات انسان نسبت به مرگ، به عقاید مابعدالطبیعی یا ماوراء‌الطبیعی او بستگی دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.