|

چگونه ماهی‌ها در آب می‌میرند

وحید کلهر

وقتی خبر تلف شدن دومیلیون قطعه ماهی در دریاچه سد فشافویه را خواندم، چند موضوع از ذهنم گذشت: اول آنکه سد کنونی فشافویه ری کمی بالاتر از محل قدیمی سد بیجین‌ باززنده‌سازی شده، این خود دلیل مبرهنی است که پیشینیان ما در فن آبیاری سرآمد عصر خود بوده‌اند. در ازمنه دور کارکرد چند منظوره‌ای برای سد بیجین در نظر گرفته شده بود. از یک‌سو محل ذخیره سیلاب رود- دره‌های مخروط‌افکنه دامنه‌جنوبی البرز مرکزی و مکان جمع‌آوری آب مازاد رودخانه کرج بعد از برداشت حقابه‌های قدیمی در بالادست، به منظور تامین آب کشاورزی دشت فشافویه بود. از سوی دیگر به‌دلیل کارست بودن بستر سد، سبب تغذیه مصنوعی سفره‌های زیرزمینی اراضی پایین حوضه آبریز می‌شد. آب‌دهی قنوات روستا‌های پایین‌دست و مدار گردش آب، تابعی از این چرخه طبیعی بود. این نظم طبیعی و تطابق سازه دست‌ساخت ایرانیان که به صورت سد تجلی پیدا کرد، حاصل آن جلوه خوشه‌های طلایی گندم شد و نام انبار غله ری به فشافویه اطلاق شد. توانایی تکنیک جمع‌آوری آب‌های سطحی و قدرت دانش زیست‌بومی ایرانیان بدون مداخله تخریبی در محیط طبیعی و اعمال قدرت حکومت مرکزی شیوه ملک‌داری را به منصه ظهور رساند. این فعالیت‌های عمرانی، مبنای تئوری «شیوه تولید آسیایی» مارکس و انگلس و اعمال تجدیدنظر در صورت‌بندی‌های تاریخی شد. هر چند کارل ویتفوگل در «استبداد شرقی» آن را به‌گونه‌ای دیگر مطرح کرد. سد ساروجی بیجین که در اثر زلزله و سپس ایلغار مغول تخریب شد، با آنکه هنوز سیلاب‌ها و جریان آب رودخانه کرج تداوم داشت، اما در میزان آب‌دهی قنوات دشت فشافویه نقصان شدیدی به وجود آورد. این گفته صدراعظم قاجاری که امروز به ضرب‌المثل تبدیل شده: «اگر برای من آب نداره، برای توکه نان داره»، بر سر یکی از این چاه‌های قنوات فشافویه و در جواب یکی از مقنی‌هایی که از کار بی‌وقفه خسته شده بوده، به‌وضوح رابطه آبدهی قنوات دشت فشافویه با سد قدیمی بیجین را نشان می‌دهد. آخر اینکه در چند سال اخیر در خبرها خواندم که قرار است روان‌آب‌ها و سیلاب‌های بهاره را در منطقه چیتگر به دام انداخته و دریاچه‌ای وسیع احداث و کف آن را هم ایزوله کنند تا قطره‌ای آب به‌زعم طراحان هدر نرود. این کار یعنی قطع شریان آب‌های سطحی و جلوگیری از تزریق آن به لایه‌های سفره‌های زیرزمینی دشت فشافویه تلقی می‌شود. این‌بار هم باز تهران، آب را روی ری بست و با آبگیری کامل این دریاچه، سطح حوزه 280هکتاری سد فشافویه، آن‌هم در بهاری که نسبتا پرباران بود به 50هکتار تنزل پیدا کرد. در نتیجه کثرت ماهی و کاهش شدیدآب و کمبود اکسیژن، اینگونه ماهی‌ها در آب تلف شدند. مصوبه‌ جلسه بخشداری حسن‌آباد درخصوص بی‌آبی سد فشافویه و صرف هزینه صدمیلیون‌تومان، آب از کانال نواب صفوی به مخزن سد فشافویه وارد شود، نوشدارویی بیش نبود. مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان تهران هم در گفت‌وگو با جام‌جم، پساب شهرک واوان و سموم کشاورزی را عاملی برای مرگ ماهیان اعلام کرده و کاهش سطح سد را در یک‌سال اخیر مورد مداقه قرار نداده‌اند. اما چندی بعد باشگاه خبرنگاران جوان به نقل از ایشان آورده‌اند که: «با توجه به‌اینکه سطح آب سد فشافویه پایین آمده بود و دبی آب که باید بین چهار و شش باشد، اما به عدد دو رسیده بود بنابراین کمبود اکسیژن اصلی‌ترین عامل مرگ شناخته شده است.» هرچند ایشان اعلام نکردند شهرداری تهران با آبگیری دریاچه چیتگر و ذخیره‌کردن این حجم آب در آنجا که همان مقدار آبی است که از سد فشافویه دریغ شده، سبب کاهش سطح دریاچه فشافویه و نهایت مرگ ماهیان شده است. کارشناس ارشد مطالعات روستایی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.