گفتوگو با سید حسن حسینی، جامعهشناس خانواده درباره فرزندان خانوادههای تکوالدی ناشی از طلاق:
مادران؛ فرزندان «تکوالد» بهتری تربیت میکنند
نگار حسینی
یکی از پیامدهای بالا رفتن آمار طلاق در جامعه ایران، احتمالا این خواهد بود که بخش قابل توجهی از کودکان تنها با یکی از والدین زندگی میکنند. در مورد اینکه این خانوادههای تکوالدی چه شرایطی دارند و بعدها کودکانی که در این خانوادهها بزرگ شدهاند بهعنوان والدین چگونه رفتار خواهند کرد، با «حسن حسینی»، عضو هیات علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و متخصص حوزه جامعهشناسی خانواده گفتوگو کردهایم: با توجه به روند رو به گسترش طلاق در جامعه ایرانی و گسترش خانوادههای تکوالدی، پرسش من این است که این خانوادهها چطور خانوادههایی هستند و چه ویژگیهایی دارند که آنها را با خانوادههای معمولی متفاوت میکند؟ خانواده تکوالدی تقریبا همیشه یک پدیده موجود در جامعه بشری بوده، منتها از دوران صنعتی شدن به بعد و از زمانی که تعداد طلاقها افزایش یافت، همراه با هستهای شدن خانواده، تعداد خانوادههای تکوالدی هم افزایش یافت؛ به این مفهوم که فرزندانی وجود دارند که در دوران اجتماعی شدن و تربیت هستند که نهایتا یا با پدر زندگی میکنند یا مادر. البته با پدر یا مادر زندگی کردن، منوط به
توافق یا تصمیم دادگاه است یا حتی با پدر و مادر نیستند و با شخص ثالث مثل پدربزرگ زندگی میکنند. از این دیدگاه فرمهای مختلفی، خانواده تکوالدی را میتوان دید اما فرمی که مورد توجه شماست، خانوادههای تکوالدی از نوع پدرخونی و مادرخونی است. چون حتی خانواده تکوالدی میتواند از نوع ناهمخونی هم باشد. مثل اینکه کسی فرزندی را بپذیرد. بسته به اینکه ما در هر حوزه فرهنگی به خانواده و اهداف آن و وظایف آن چگونه نگاه کنیم، در حوزههای فرهنگی مختلف این پدیده متفاوت میشود. در حوزههای فرهنگی جامعه صنعتی پیشرفته، پیشبینیهایی انجام شده که بخشی از وظایف خانواده را به سایر نهادهای اجتماعی به خصوص نهاد آموزش سپردهاند. این بابت آن است که شیرخوارگاه و مهدکودک و مدارس از مراکزی هستند که کودک از بدو تولد بیشترین وقت مفید را در آنجا میگذراند. در یک چنین وضعیتی، زیاد تفاوت ندارد که این کودک تکوالد باشد یا هم پدر با او باشد و هم مادر. اما در جامعهای مانند جامعه ایران که تقریبا از ایجاد وضعیتی که به وجود آورنده سازمانهایی بهعنوان سازمان معین خانواده باشند، عقب هستیم. در چنین شرایطی اوضاع متفاوت است و خانواده تکوالدی
ویژگیهای متفاوتی دارد. از دیدگاههای مختلف جامعهشناسی، یکی از دیدگاههای غالب جامعهشناسی، دیدگاه فونکسیونالیسم است و اینکه خانواده چه وظایفی دارد و این وظایف بر عهده چه اجزایی است و چگونه میتواند به بهترین شکل ایفای نقش کند. از این دیدگاه، خانواده عموما یک نهاد همچنان مهم است به خصوص در ارتباط با اجتماعی کردن نسلی که بعدا میخواهد وارد جامعه شود. به عبارت دیگر مسوولیتپذیری، نقشپذیری و ایفای نقش در این دیدگاه قرار میگیرد. وقتی از این دیدگاه نگاه میکنیم، هر خانوادهای حتی اگر پدر و مادر در آن حضور داشته باشند اما به نقشهای خود به درستی نپردازند و ایفای نقش نکنند، خانواده، خانواده ناقص و از هم گسیختهای است. این نقص موجب ناکارآمدی خانواده میشود. بخشی از این ناکارآمدی در مورد فرزندان است. مثلا میگوییم یکی از فونکسیونهای خانواده؛ ارضایجنسی زن و مرد است. به هر دلیلی که زن و شوهر از ارضایجنسی هم باز بمانند یا سر باز بزنند، خود به خود این فونکسیون در نهاد خانواده به سستی میگراید و در بیرون خانواده باید شاهد یک سری روابط باشیم. پس اینها تکتک وظایفی است که میتوان شمرد. مثلا در مورد اقتصاد به خصوص
در جامعه ایران گفته میشود که مرد مطابق قانون مدنی نانآور خانواده است. اگر جامعهای دارید که با تلاطمات بسیار شدید اقتصادی مواجه است و مردان بهعنوان نانآوران خانواده در مخاطره داشتن یک شغل و درآمد مناسب هستند یا حتی شغل و درآمد را از دست میدهند، اصولا و عموما فونکسیون اقتصادی مرد از بین میرود. وقتی این فونکسیون از بین رفت، سایر بخشهای اثرگذار مرد هم در خانواده از بین میرود. اینها عمومیتهایی است که باید نگاه کرد. نکته دیگری که در جامعه ما مهم است و شما هم به آنها اشاره کردهاید، این است که اصولا ما خانوادههای طلاقنگرفتهمان هم تکوالد شدهاند. چرا این اتفاق رخ میدهد؟ چون در جامعهای با مشکلات عدیده اقتصادی که نانآور خانواده چندشغله است یا بیرون از محیط جغرافیایی خانواده کار میکند، تمام وظایف نگهداری فرزندان اعم از نگهداری عاطفی، نگهداری تاثیرگذار، تاثیر نظام محبت و قدرت و باهمبودن، همکلامبودن و همراهبودن تحتتاثیر نوع اقتصادی که در جامعه ما هست، در بخشی از خانوادهها به هم میریزد. در جامعه ما که دومیلیوننفر معتاد داریم که 60درصد متاهل هستند و در این 60درصد، حداقل
90درصد صاحب فرزند هستند، طبیعی است که در چنین خانوادهای نه به وظایف عاطفی عمل میشود و نه به وظایف اقتصادی. رابطههای اجتماعی این خانواده ضعیف است و این خانوادهها هم با وجود اینکه بهظاهر طلاقی در آنها صورت نگرفته و به ظاهر یکی از اعضای خانواده فوت نشده است، اینها را هم میتوان تحت عنوان تکوالد دانست چون حضور فیزیکی غیرموثر بلکه منفی در آنها وجود دارد. بازگردیم به موضوع خودمان که بچههای تکوالدی محصول طلاق است. این وضعیت چه تاثیراتی میتواند روی فرزندان داشته باشد؟ در مورد بچههای طلاق که به صورت تکوالدی هستند، بچههای طلاق یکسری تاثیرپذیریهای نامطلوبی از محیط زناشویی پیدا کردهاند؛ به خصوص اگر در سن تشخیص باشند. این طرز تلقی و تجربه زیستهشان در زندگی آتی آنها اثر منفی دارد. وقتی یک زندگی زناشویی به طلاق منجر میشود به مفهوم این است که این زن و شوهر از جایی به مشاجره و به پرخاشگری رسیدهاند. مدتی این وضعیت ادامه داشته تا به مرز مراجعه به دادگاه و محضر و طلاق انجامیده است. تمام این مدت در ذهن این کودکان ثبت میشود و بعد قطعا اینها در زندگی خانوادگی آیندهشان و تشکیل خانواده
آینده تاثیر خواهد داشت. از جایی که طلاق ثبت میشود، بسته به تشخیص دادگاه و قوانین مدنی، ممکن است دختر و پسر تحتشرایطی در اختیار مادر قرار بگیرند و تحتشرایط دیگری تحت قیمومیت پدر قرار گیرند یا با هر دو اینها دیدار داشته باشند. شما در نظر گیرید برای مثال، در مواردی که در دادگاه تشخیص داده میشود که پدر صلاحیت نگهداری فرزند را ندارد، پسر و دختر تا سنی در اختیار مادر هستند اما اگر دادگاه تشخیص دهد که از سنی به بعد این باید در اختیار پدر باشد، این را مثلا در اختیار پدربزرگ قرار میدهند. تحتشرایطی در اختیار مادر قرار میدهند مثلا مادامی که مادر ازدواج نکرده. ولی شرطی نداریم که مادامی که پدر ازدواج نکرده، در این مورد لحاظ شده باشد. در این موارد، چیزی که دیده میشود این است که از زمانی که مرد مجددا ازدواج میکند، خانواده تکوالدی نداریم. در واقع، در این شرایط یک مادر جدیدی هست که این مادر جدید ممکن است اولین ازدواجش باشد یا از ازدواجهای قبلی فرزندانی داشته باشد که این فرزندان در این خانواده قرار گیرند. ما به این هم کار نداریم. ما فقط خالصا نوع خانوادهای را در نظر میگیریم که فرزند یا فرزندان با مادر یا با
پدر هستند. در جامعه ما، بچههایی که با مادرها زندگی میکنند، با وجود اینکه این مادران ممکن است حتی از امکانات شغلی و درآمدی مناسب برخوردار نباشند، با توجه به میزان عاطفهای که از مادر دریافت میکنند، بچههای هماهنگتری با اجتماع هستند. به خصوص اگر این مادران، مادرانی باشند که ترجیح زندگی بعد از طلاقشان بودن با فرزندان باشد. اما در مواردی که مادرانی قیمومیت فرزندان را بر عهده دارند اما به دنبال ازدواج بعدی میروند، کودکان دختر یا پسر از ازدواج مجدد مادر بهمراتب ضربه روانی بیشتری میبینند تا ازدواج مجدد پدرشان. اینکه چرا اینطور است، باید به سابقههای فرهنگی و نوع نگرش در جامعه ما رجوع کرد. پس اساسا در همه جوامع اینطور نیست که کودکان طلاق، از ازدواج مجدد مادر در مقایسه با ازدواج مجدد پدر آسیب بیشتری ببینند؟ بله. این برمیگردد به ارزشهای فرهنگی ما به زن و مرد و پدر و مادر. چیزی که مسلم است، در جامعه ما بچههایی که با مادر زندگی میکنند به دلیل اینکه حمایت و حفاظتی که از مادر گرفتهاند، بیش از پدر است و بعضا این مادران بهخاطر حمایت از فرزندان از زندگی زناشویی جدا شدهاند، خودبهخود این
بچهها به لحاظ تربیتی مشکلات کمتری دارند اما بهلحاظ اقتصادی قطعا مشکل خواهند داشت. مثلا بهخصوص در جامعه ما که آموزش یک امر نابرابر است و هرکس که پول دارد میتواند تحصیلات مدارس خوب را داشته باشد و برعکس، اینجا اتفاقی که میافتد آن است که آینده بچههای بزرگشده در خانواده تکوالدی که سرپرستی آنها را مادر بر عهده دارد و این مادر از دستمزد کمی برخوردار است، خودبهخود در معرض عقبماندگی خواهد بود. از طرف دیگر، در جامعه ما تقریبا تعداد خانوادههای تکوالدی که پدر پای بچهها نشسته باشد، کم است. بهطور معمول، در جامعه ما پدرها حداکثر یکسال بعد از طلاق همسر، ازدواج کردهاند. بنابراین این بچهها یا باید با خانواده جدید زندگی کنند یا پیش مادرشان برگردند. اینجا، یک وضعیت بسیار نامناسبتری ایجاد میشود. این به آن دلیل است که معمولا بهلحاظ فرهنگ عمومی جامعه ما، هنوز نتوانستهایم یک رابطه فراخانواده در زندگی خانوادگی داشته باشیم و این البته اتفاقی است که در جامعه صنعتی افتاده است. در جامعه صنعتی، چون تعداد طلاقها و ازدواجهای بعد از طلاق بالا بوده است، یکی از پدیدههای جدید آن جامعه «خانوادههای ترکیبی» است؛ به
این صورت که از زن و شوهرهای مختلف چند بچه در خانواده زندگی میکنند. در این جامعه، افراد حتیالامکان یاد گرفتهاند که میزان تبعیض را میان بچههای خونی و بچههای غیرهمخون به حداقل برسانند. این چیزی است که هرچهبیشتر در حوزه عمومی فرهنگ تبلیغ شود و مردم بهدنبال رعایت آن باشند، خودبهخود صدمات کمتری ایجاد میشود. اما احتمالا در جامعه ایران این اتفاق نیفتاده است؟ بله، بهطور کلی، در جامعه ایران ما هنوز به آن سطح نرسیدهایم. در ایران، بهطور معمول وقتی که خانمی وارد زندگی یک مرد طلاقگرفته میشود، به فرزندی که نیمی از خودش هست بیشتر از فرزند همسر اهمیت میدهد. فرزند هم حسودیهایی دارد چون این خانم را رقیب مادرش میداند. تمام این عوامل روانی- اجتماعی دست به دست هم میدهد و وضعیت نامناسبی را ایجاد میکند. همه این مجموعه را وقتی نگاه میکنیم، ما تحولات نظام کلان اجتماعیمان با تحولات نظامهای خرد اجتماعی همسنگ نیست. ما همیشه یک تاخیر داریم نسبت به چیزهایی که باید ایجاد شود و ایجاد نمیکنیم و وقتی با بحران مواجه میشویم، تازه به فکر ایجاد آن میافتیم. در حال حاضر، ما با 140هزار طلاق در سال
مواجه هستیم. از این تعداد، مثلا چیزی حدود 80هزار طلاق، خانوادهها صاحب فرزند هستند. 80هزار کودک از بعد از طلاق، یا با مادر زندگی میکنند یا با پدر. نکته مهم این است که این بچهها بزرگ میشوند و وارد جامعه میشوند. پس جامعه باید به آنها توجه داشته باشد. حکومت، قانونگذار و نهادهای مدنی باید برنامههای ویژهای برای این کودکان داشته باشند. شما به قانونگذاری و برنامهریزی اشاره کردید و نقش نهادهای مدنی. اینها در این مورد چه باید بکنند؟ باید ببینند که خانوادههای طلاق و بهخصوص، کودکان طلاقی که با تکوالد زندگی میکنند، چه خلأها و چه نیازهایی دارند. ما مطالعات گستردهای حتی در حوزههای آکادمیک در این زمینه نداریم تا بتوانیم این پدیده را بشناسیم و بر اساس آن برنامهریزی کنیم. البته این در حالی است که خوشبین باشیم. برنامهریزیها هم باید بر اساس مطالعات آکادمیک باشد. در غیاب مطالعات و برنامهریزیهای مدون، بچههایی که به این صورت وارد جامعه میشوند و باید بشوند، خودبهخود خلأهایی را در جامعه احساس میکنند. این خلأها شامل موارد آموزشی و عاطفی هستند. این بچهها هنگامی که خود اقدام به
تشکیل زندگی زناشویی میکنند، چه مدلی از زندگی خواهند داشت؟ مقصودم این است که در یک نگاه کلان، وقتی به جامعه آینده نگاه میکنیم که در آن، بخش مهمی از والدین در خانوادههای تکوالدی بزرگ شدهاند، این جامعه را چگونه میبینیم؟ اولا اینها کسانی هستند که تشکیل خانواده برایشان بسیار با تردید مواجه است. چون بالاخره اینها یک خاطره خوشی از روابط زناشویی که تجربه والدینشان بوده است، ندارند. به عبارت دیگر، این کودکان طلاق دیروز اگر زن باشند، نسبت به مردها و برعکس، همیشه شک دارند. اینکه آیا این ازدواج خوب است یا بد، همیشه برای این افراد محل تردید است. کسی که با طلاق مواجه شده، در محیطی با گفتوگو و همدلی مواجه نبوده است و این تجربه ناخوشایند در انتخاب او تاثیر میگذارد و حتی در تداوم زندگیش اثر میگذارد. این دختر دیروز و همسر امروز، مثلا اگر مادرش به خاطر خیانت از همسر جدا شده باشد، نمیتواند نگاه خوشبینانهای به مردان داشته باشد، بنابراین هنگامی که شوهر میکند، این شوهر بیشتر زیر ذرهبین هست. اگر این افراد بازسازی نشده باشند، زندگیهای خوبی نخواهند داشت. یکی از خلأهایی که در جامعه ما وجود دارد، نبود
سازمانهای معین خانواده به خصوص برای کودکان است. در هر واقعهای مثلا کشتیای که در کرهجنوبی غرق شد، از طرفی مذهبیها برای آنها دعا میخوانند تا سازمان پیدا کنند، در کنار آن تعداد زیادی روانشناس و مشاور با این والدین کار میکنند؛ چون باید با کسی که فرزندش اینگونه در اقیانوس غرق شده، آنقدر صحبت کنید تا این آسیب به حداقل برسد. در این مورد نیز بالاخره طلاقی صورت گرفته است. هم آن مرد و هم زن بهعنوان همسر نیاز به مشاوره دارند ولی بیشتر از همه، بچهها هستند که در این میان نیاز به نگهداری و مشاوره دارند به خصوص وقتی این مرد و زن دوباره ازدواج میکنند، این بچهها باید بیشتر حفاظت بشوند. ما چنین سازمانهایی نداریم. مدرسههای ما هم لُختند. بیرون مدرسه چیزی نداریم. نهادهای مدنی هم در این زمینه نداریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.