|

نگاهی به کتاب «من یک «نه-‌ دیگران» هستم»

شکست سوژه در مواجهه با رهایی

چگونه رابطه‌ای میان شکل هستی اجتماعی انسان، ارتباط او با خویشتن و مفهوم «دیگری» وجود دارد؟ شکل حضور انسان در جهان از مجرای کدام دستگاه شناخت‌شناسا‌نه‌ تنظیم و به او منتقل می‌شود؟ وقتی از کلمه من استفاده می‌کنیم دقیقا چه تصوری از این واژه در ذهن می‌پرورانیم؟ درواقع، محدوده‌ای که برای اشاره‌کردن، معرفی و نشان‌دادن آن از واژه «من» استفاده می‌شود، به چه محدوده شناخت‌شناسانه‌ای اشاره دارد؟ این محدوده تحت چه فرآیندی معین می‌شود، مکانیسم‌های غیریت‌سازی در فرد، چه رابطه‌ای با شکل‌گیری فهمش از بخشی از جهان به‌عنوان «خود» دارند؟ چه قوانین یا قواعدی به‌شکل رابطه این محدوده با دیگران نظارت می‌کنند؟ چه نیتی در پس تلاش انسان‌ها برای ایجاد تمایز در میان خودشان با دیگری وجود دارد؟ و در نهایت این سوال اساسی که تحت چه نیرویی «خود»های تمایز‌یافته بشری - چه در سطح اجتماعی و در قالب گروه‌هایی از افراد، چه در سطح فردی و در قالب هویت‌های مجزای فردی - تلاش می‌کنند تا ویژگی‌های تمایز‌یافته خود را به دیگران معرفی کنند؛ تا مورد شناسایی قرار بگیرند؟ حمید ملک‌زاده در کتاب «من یک «نه- دیگران» هستم» قصد دارد شکلی از زندگی را به‌عنوان یک مدل برای خوانندگانش به تصویر بکشد که در جریان آن شکل‌گیری مفهوم خویشتن در فرد انسانی را مورد بررسی قرار دهد. او درصدد است با ارایه‌ تصویری از نوع با هم‌بودن افراد انسانی درون یک وضعیت، روابط مبتنی بر سلطه را به‌عنوان شکلی منطقی از روابط میان انسان‌ها با یکدیگر نفی و مدل مطلوب زندگی اجتماعی را از درون زندگی انسان‌ها با یکدیگر به‌شکلی انضمامی استنتاج کند. به زعم نویسنده، خودیت مفهومی است که درون یک وضعیت اجتماعی و در ارتباط با دیگر افراد حاضر در آن وضعیت اجتماعی شکل می‏گیرد. هر یک از ما در جریان زندگی هرروزمان ناگزیریم مجموعه‌‏ای از انتخاب‏ها را برای برآورده‌کردن امیال‌مان به اجرا بگذاریم. این انتخاب‏ها، هریک، به‌عنوان مجموعه‏ای از «نه»ها که از طرف ما به نمایش گذاشته می‌شوند باید فهمیده شود. در واقع ما هربار برای به‌دست‌آوردن چیزی که موضوع میل‏مان بوده است، با نفی‌کردن مجموعه‏ زیادی از راه‌های ممکن، که هریک به‌عنوان امکاناتی که وضعیت در اختیار ما قرار داده است، در نهایت یک راه خاص را انتخاب می‌کنیم. این انتخاب‌کردن از دو جهت در ارتباط با دیگری باید فهمیده شود؛ اولا انتخابی است که درون وضعیت اجتماعی خاصی انجام می‌شود و به همین خاطر وجهی سلبی با کلیتِ اجتماعی‌‏ای که درونش زیست می‌کنیم پیدا می‌کند. یعنی ما برای هربار دست‌زدن به کنشی اجتماعی، ناگزیریم وجهی از امر داده‌شده را در جریان کنش سلبی‌مان نفی کنیم. این وجه سلبی کنش - در ارتباط با کلیت‏های اجتماعی - در سویه‏ دیگر خود، وجهی سلبی نسبت به دیگر افرادی که در تجربه‌کردن وضعیت با ما شریکند را درون خود خواهد داشت. به‌طوری که می‏‌بینیم، ما همواره با قصدمندی خاصِ خودمان برآورده‌کردن امیال و خواست‏هایمان را پی‌گیری می‌کنیم. این بدین معناست که من همواره شکلی از کنش را خودم نشان می‌دهم - اگر دوست داشته باشید می‌توانیم بگوییم وجه خاصی از تمامیت‏های اجتماعی را تجسم می‏بخشم - که دیگر اعضای جامعه در آن با من شریک نیستند. یعنی کنش‏های من اگرچه در ارتباط با دیگران و درون وضعیت جریان دارند، وجهی سلبی نسبت به هر دو این چهره‌های «دیگری» را در خود خواهد داد. سلبیت در مورد رابطه‏ سوژه فردی و جمعی در واقع می‌تواند اینجا تصور شود، سلبیت سوژه‏ فردی در قبال سوژه‏ جمعی درواقع مرگ سوژگی جمعی است. از آن خود کردن سوژه‏ جمعی است توسط فرد، منتها با ویژگی‌های خاص سوژه‏‏ فردی. این تصور این امکان را فراهم می‌آورد تا در نهایت ‌گذار از سوژگی جامعه ممکن باشد. درواقع کار سلبی در اینجا به‌طور همزمان عبارت است از جسمانیت بخشیدن به خود و دیگری و در این فرآیند البته به‌رسمیت‌ شناختن و برآوردن موضوع میل خود و دیگری. نویسنده در ادامه درباره رهایی می‌نویسد: رهایی در معنایی که در نهایت مورد نظر ما بود مفهومی است که همواره سوژه در تحقق آن با شکست مواجه می‌شود. به این ‌ترتیب که سوژگی همچنین برای فرد عبارت است از تلاشی که در‌گذار از سوژگی جمعی برای تحقق خود همواره از خود نشان می‌دهد. تلاشی که هربار تولیدکننده‏ یک وضعیت نوین با مقاومت‏های خاص خود است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.