|

چهار نکته در حاشیه

رحمان بوذری

یک: مشهور است که هایدگر سخت‌نویس است و دشوار‌فهم. خواندن آثار او انضباط فکری و دقت نظری می‌طلبد. هربرت اسپیگلبرگ در کتاب «جنبش پدیدارشناسی» (ترجمه مسعود علیا) در این‌باره می‌نویسد: «عظیم‌ترین مانعی که بر سر راه هرگونه تلاش برای فهم هایدگر، مخصوصا هایدگرِ دوره تعیین‌کننده میانی، وجود دارد یقینا مانعی زبانی است. خواننده‌ای که تسلط فوق‌العاده بر زبان آلمانی ندارد نمی‌تواند توقع داشته باشد که به کنه معنی زبان هایدگر و دلالت‌های ضمنی تام‌و‌تمام این زبان راه برد. تاخیری که در ترجمه‌های انگلیسی آثار هایدگر وجود داشت آشکارا به این معضل اساسی مربوط می‌شد.» بدین‌ترتیب، ما با متفکری طرف نیستیم که خواندن آثار او به زبان اصلی‌اش یا حتی زبان غالب انگلیسی نیز بی‌دردسر باشد. اسپیگلبرگ در این‌باره تا آنجا پیش می‌رود که معتقد است سبک نگارش هایدگر تقریبا ایجاب می‌کند به زبان آلمانی رایج ترجمه شود و حتی خود آلمانی‌زبان‌ها را هم غالبا به زحمت می‌اندازد. دو: در ایران چه بر سر هایدگر می‌آید؟ بیایید این سوال را به میانجی «مسایل اساسی پدیدارشناسی» ترجمه پرویز ضیاء‌شهابی بررسی کنیم. نمونه مذکور می‌تواند سرنخی به‌دست دهد از وفادارترین پروژه‌ها به هایدگر که همزمان اگر نه یکی از ناخواناترین که به‌طرز متناقض‌نمایی دقیق و ناخواناست. در نفی ملغمه هایدگر و عرفان در دو دهه گذشته و جدال ایدئولوژیک بر سر آن، مترجم به‌ظاهر می‌کوشد فاصله‌ای انتقادی را با جریان غالب بازنمایی هایدگر در ایران حفظ کند. بدین‌منظور به‌سراغ «هایدگر پدیدارشناس» می‌رود تا تقابل او را با هایدگر متاخر برجسته سازد. درست در چنین نقطه‌ای است که باید سرنوشت هایدگر را در ایران مشاهده کرد، جایی که کوشیده می‌شود تفکر هایدگر چنان‌که هست عرضه شود. اما شاید برای چنین کاری حتی نیازی نباشد به متن ترجمه کتاب رجوع کنیم؛ می‌توانیم به مقدمه‌ای که ضیاء ‌شهابی بر کتاب نوشته بنگریم. حتی از این هم پیش‌تر، برای درک یک متن یا پروژه گاهی تامل در حاشیه‌ها و پی‌نوشت‌ها راهگشاترند. پس شاید رجوع به مقدمه نیز لزومی نداشته باشد؛ پی‌نوشتی از مقدمه برای نیل به مقصود کافی است. سه: در پی‌نوشت صفحه هشت کتاب با عنوان «پیشگفتار مترجم» به این عبارت برمی‌خوریم: «منقول از مقاله موصوف در حاشیه پیشین». ضیاء‌شهابی برای ارجاعی مشهور که در زبان فارسی با تک‌واژه «همان» و در انگلیسی با «Ibid» روشن می‌شود هفت کلمه به کار برده است. هفت کلمه‌ای که نباید ساده‌اش گرفت. نیاز چندانی به مطالعه کل کتاب نیست؛ از خلال همین هفت کلمه می‌توان به سیاست ترجمه او و سرنوشت هایدگر در ایران پی برد. وقتی مترجمی به‌جای «همان» از چنین عبارتی استفاده می‌کند، مترجمی که در میان شاگردان ایرانی «استادی از آلمان» به ‌جدی‌گرفتن هایدگر و تفکر او «بی‌هیچ هیاهویی»، مشهور است، سرنوشت هایدگر در ایران چندان هم تابع جدال‌های ایدئولوژیک نیست. ضیاء‌شهابی مسلما هایدگر را به‌خوبی می‌شناسد و شاید بیش از همه با تفکر او زیسته است، ولی آیا نثر فاخر او قربانگاه محتوا نیست؟ آیا ترجمه او که از دقت و وسواس بالایی برخوردار است، ترجمه‌ای قابل خواندن است؟ خواننده گاه از خود می‌پرسد نکند مترجمان ما هنگامی که به بحثی «مغلق» و «غامض» در متن‌های فلسفه غرب برمی‌خورند صلاح کار در آن می‌بینند که در فارسی به نثرهای بعضا مسجع و بعضا متکلف روی آورند، گاه نقبی به نثر گلستان سعدی و گاه گریزی به تاریخ بیهقی بزنند و بدین‌سان ناکامی تاریخی زبان فارسی را در انتقال پیچیدگی‌های مفهومی و دشواری‌های تفکر انتزاعی مدرن، به یاری فاخرنویسی و جلوه‌فروشی در نثر بپوشانند. چهار: محض نمونه، به دو جمله از کتاب بنگریم که در نهایت دقت و وفاداری ترجمه شده و بسیار هم ساده‌اند: «اگر نه به موجود، به آنچه هست، همچنان که به موجودات به‌طور کلی، دیگر به چیست که فلسفه می‌پردازد؟» (ص 24) مقصود این است که اگر فلسفه به موجود، به آنچه هست و نیز به موجودات به‌طور کلی، نمی‌پردازد پس به چه می‌پردازد؟ یا «ما را که پرسش اساسی‌مان معین‌ساختن سازونهادِ هستی‌شناختی سوژه (شخص) است نزد کانت، از آنچه گفته رفت نکته عمده‌ای به‌دست می‌آید» (ص 197) باز هم مقصود روشن است. بعید است بتوان در سرتاسر کتاب جمله‌ای نادرست یافت، اما آیا خواندن درست کتاب و فهم آن نیز به همان اندازه محتمل است؟ فراموش نکنیم ما با «درسگفتارهای هایدگر درباره پدیدارشناسی» روبه‌روییم که درکلاس درس ارایه و سپس مکتوب شده‌اند، پس آیا صحبت‌کردن هایدگر به آلمانی نیز چنین است؟ آیا دانشجوی فلسفه‌ای -چون نگارنده- که در جست‌وجوی فهم هایدگر است با ترجمه حاضر به جهان او نزدیک‌تر می‌شود؟ آیا می‌توان این قسم ترجمه را با وجه غالب تفکر هایدگر در ایران گره زد و ردپای پیوند هایدگر و ابن‌عربی را لابه‌لای سطور کتاب یافت، آن‌هم کتابی که درصدد معرفی هایدگر متقدم است؟ از همه مهم‌تر، آیا می‌توان همچنان مدعی شد هر چه از ثقیل‌بودنِ متن است به هایدگر برمی‌گردد و نه به نحوه معرفی او در ایران؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.