گشتی در خانه نصیرالدوله در قلب «عودلاجان»
درخت توت میان زبالهها
شقایق یاسمی
این محله از نخستین جاهایی است که تهران امروز از آن متولد شده است و همچنان بهدلیل حضور بازار از قسمتهای پررفتوآمد شهر به حساب میآید. در کنار آپارتمانهای گاه بیقوارهاش هنوز خانههایی یادگار روزهای گذشته نفس میکشند. عودلاجان از محلههای قدیمی شهر تهران است که شامل نامهای آشنایی مانند پامنار و امامزاده یحیی است. این محله از غرب به شرق، بین خیابانهای ناصرخسرو و ری و از شمال به جنوب میانه خیابانهای امیرکبیر تا پانزدهخرداد واقع است. از خانههای مشهور این محله میتوان به خانههای آیتالله مدرس، امامجمعه، سرهنگ ایرج و وثوق اشاره کرد. خانه نصیرالدوله هم یکی از خانههای مهم عودلاجان است. این بازمانده زمان قاجار با هزارو700مترمربع زیربنا از سال 82 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. خانه نصیرالدوله در شرق خیابان علیرضا جاویدی قرار دارد و در ورودی آن، کالسکهخانه و دری که در حال حاضر برای رفتوآمد آن تعبیه شده، در انتهای کوچه مدرس واقع است. خانه نصیرالدوله که در چندین بخش دچار نشست و حتی تخریب و ریزش شده است، روزگاری چهار بخش بیرونی یا حیاطمانند داشته است که در حال حاضر حیاط بخش شرقی ساختمان به دلیل
تخریب شدید، تقریبا قابل دسترسی نیست. از فاصله چندمتری، میتوان زیرزمین را که سقف آن در زیر بخشی از این حیاط ریخته است، مشاهده کرد. دو درخت این حیاط یکی در زیر آوار خشک مانده است و دیگری با وجود آوار، هنوز جوانه میزند. در بخش اصلی خانه، ارسی منحصربهفردی با سه شمسه چوبی 10پر به چشم میخورد که در شمسه وسطی، آیه «نصرمنالله» نوشته شده، در شمسه نیمهشکسته سمت راست، «بسمالله» به چشم میخورد. شمسه سوم کاملا نابود شده است و آیه نوشتهشده در آن، قابل خوانش نیست. زیر ارسی تنها چهار تیرک چوبی باقی مانده است که برای نگهداشتن وزن آن کافی نیست و دیر یا زود، توان نگهداشتن آن را از دست خواهد داد. کف بین دو طبقه از بین رفته و عملا ارسی روی هوا و با تکیه بر چارچوب خانه بهجا مانده است. اخیرا برای حفاظت از ارسی، طلقی سرتاسری کشیدهاند که شاید از نفوذ باد و باران جلوگیری کند اما تقریبا تمام زیبایی خانه را از آن گرفته است و عملا نمای ارسیها دیگر قابل دیدن نیست. در بخش غربی خانه نصیرالدوله، بازدیدکنندگان با دالان فروریختهای مواجهند که مقابل آن، پلههایی قرار دارد و انبوه زباله در آن به چشم میخورد. چنانچه
بازدیدکنندهای جرات پایینرفتن از پلههای ساییده بنا را داشته باشد، در زیرزمین که از بیرون مزین به نورگیرهای سفالی آبیرنگ است، با خرتوپرتهایی مانند صندلی شکسته و چمدان روبهرو خواهد شد. این زیرزمین همان است که در بخش شرقی خانه تخریب شده و دسترسی به آن، ازجانگذشتگی میخواهد؛ کسی که این خطر را بکند، با سفالینههایی که شاید روزگاری تزیین سقف یا دیوارههای خانه بوده است، مواجه خواهد شد. طرح این سفالینههای مستطیلشکل، شبیه طرح مستطیلهای چوبی است که در ورودی خانه، رویهم ریختهاند. نگهبان خانه میگوید که سقف خانه با اینها پوشیده شده بوده اما مسوولی در خانه حضور ندارد که این گفته را تایید کند. اما در هر حال، این مستطیلهای سفالی و چوبی با نقش برجسته یک گل در مرکز آنها، باید در بخشهایی حضور میداشتهاند؛ شاید روی سقفها و شاید روی دیوارها. با هر بازدید، چندتایی از آنها در گوشهوکنار دیده میشود؛ نه در یک مکان امن و نه حتی زیر یک سقف، بلکه زیر آوار زیرزمین یا گوشه حیاط. سقفهای خانه در گوشهوکنار، نشانههایی از آینهکاری و نقشهای سقفی مرسوم دوران قاجار را دارد. هنوز جابهجا آینهکاریهای ریزی دیده
میشود. اگر کسی به فاصله چندماه از خانه بازدید کند، درمییابد که هر بار این سقفهای در معرض باد و باران، کمتر از بار قبل نشان از طرح و آینه دارد. سقفها و دیوارها در معرض باد و باران هستند چرا که درها و پنجرههای خانه کنده شدهاند و تنها چارچوبهای چوبی از آنها بهجا مانده است. کنار گرههای چوبی چارچوبها، طرحی از آینهکاریهای بسیار ظریف به چشم میخورد. خانه هنوز در جاهایی روی دیوارها، رنگهای ورآمده طلایی دارد؛ از آن رنگهای طلایی که بعد از گذر سالیان هنوز چشمگیر است. در نزدیک بخش جنوبی خانه، حمامی است که با وجود نورگیرهای سقفی کوچک، در تمام ساعات روز روشن است و با نور آبی، هر لحظهاش به نظر اسرارآمیز میرسد. نقشهایی روی دیوارهها و سقف جا به جا باقی مانده که نشان از گذشته باشکوه خانه دارد. نورگیرهای حمام اما از بالا با سرنگ و توپ و عروسک دستبهگریبان است. این خانه، دیواربهدیوار ساختمانهای مسکونی اطراف و یک پارک است و این اشیا، از همان حوالی به حریم خانه پرتاب میشوند. در جنوب دالان کالسکهخانه، حیاط کوچکی با یک درخت توت قرار دارد که سالهاست کسی آبش نمیدهد. زیر درخت، تلی از زباله است و حتی
شاخههایش میزبان کیسههای پر از زباله شده است. در یک روز بهاری، به گروهی که برای ساخت یک مستند به این خانه آمدهاند، با هزار اصرار و رفتوآمد، اجازه داده میشود که زبالهها را در حد توانایی جمع کنند. جمعآوری زباله دوروز تمام طول کشید. هرنوع زبالهای در اینجا هست و آلودگی بیداد میکند؛ از زیر قوطیهای کنسرو، صدها کرم سفید بیرون میخزد. با این حال درخت نجیب درون حیاط، هنوز هر بهار از بار توت خم میشود. پشت درخت، سیاهی سوختگی روی دیوارها مانده است. برای کمکردن زبالههای درون خانه، بخشی از آنها را کنار دیوار خشتوگلی و پشت درخت توت آتش زدهاند. حوض لجن دارد؛ کبره چندینساله بسته است. گروه آب حوض را میکشند. در حیاط مرکزی دو درخت و یک درختچه نشستهاند. درخت خرمالو امسال بارش را نرسیده، به زمین ریخته است. درخت انجیر اما هنوز بهبار مینشیند. آب حوض بهخوردشان داده میشود. قدیمیها میگویند آب حوض به درخت قوت میدهد. اینبار کرمهای قرمزرنگ در حوض غوطه میخورند. پایین بخاریهای اولین طبقه خانه، دو بیت شعر روی سنگ نوشته شده است که کمی مدرن به نظر میرسد. با گردگیری، میتوان آن را خواند: «نظر کن آتشین... گلهای
بخاری را/ که در سوز و گداز آورده مرغان شکاری را» 30 کیسه بزرگ زباله در عرض چندروز از این خانه جمع میشود. با بطریهای 5/1لیتری آبمعدنی، به درختهای خشک آب داده میشود و بازدیدکنندگان با خود فکر میکنند که آیا کسی به داد شمسههای چوبی سرسرا با آیههای قرآنش خواهد رسید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.