|

تعهد ایدئولوژیک یا مسوولیت روشنفکرانه

محمدحسن علیپور

پروای اخلاقی و زیستی که تلوّن و رنگارنگی را در عرصه عمومی و سیاست و روشنفکری کاهش دهد، نیاز مهم یک جامعه است. بنابراین، بیان آرا و دیدگاه‌هایی ممکن است به اصطلاح بر خلاف جریان آب باشد، اما مهم است که با تکیه بر خرد و دانایی و پرهیز از تعصب و یکجانبه‌نگری دیدگاه خود را بیان کرد. هرچند ممکن است خوشایند طیفی از اهل سیاست یا افراد و قشرهایی از جامعه نباشد، اما به خردورزی، انصاف و عدالت نزدیک‌تر است. در چنین احوالی، انتخاب راه درست البته هزینه‌هایی به همراه خواهد داشت و می‌تواند موقعیت اجتماعی یا سیاسی و در عرصه روشنفکری و دانشگاهی، موقعیت فکری و آکادمیک و البته شغلی را به مخاطره افکند. اما آنچه اهمیت دارد، بیان دیدگاه و نگرشی است که پشتوانه خردگرایی در آن پررنگ است و اهل فکر و عقلانیت را به تامل و نه تعصب‌ورزی وامی‌دارد. روزگاری نه‌چندان‌دور گروهی از روشنفکران حداقل رفاه و سرزندگی و کاهش رنج انسانی را در تفکر چپ رادیکال و با چاشنی تعصب و در نتیجه برقراری جامعه‌ای ایده‌آل و عدالت‌پیشه و فارغ از طبقات فرودست و فرادست می‌دانستند. در نقطه مقابل، گروهی از دینداران ارتدکس هم این حداقل رفاه و سرزندگی را بازگشت به زیست دوره اول دین و سبک زندگی آن دوره می‌دانستند. نتیجه همان جامعه ایده‌آل و عدالت‌پیشه و البته بی‌طبقه ذهنی‌گراست. اما با عمیق‌شدن آگاهی و تغییرات جوامع امروزی، رویکرد و نگرش اغلب روشنفکران و همین‌طور طیفی از دینداران دچار تحول قابل‌فهمی شده است. ازآن‌رو که روشنفکران ما همیشه بخشی اثرگذار از تاریخ اندیشه، فرهنگ و سیاست در دوره معاصر بوده‌اند، وقتی به خطا رفته‌اند، دیده شده‌اند و نقد شده‌اند. این حسن پروژه روشنفکری است، اگرچه برخی خطاهای فکری و اشتباهات تاریخی آنها گاه خط‌مشی و ‌گذار جامعه به دموکراسی را تحت‌الشعاع قرار داده و با سکون یا پس‌رفت هموار کرده است. به خصوص همراهی با فکر و زبان مسلطی که زبان و گفتمان دموکراتیک نبوده است. پرویز رجبی از آن‌دسته نویسندگان و روزنامه‌نگاران و روشنفکران منتقدی است که هم تعهد دارد و به یک معنا وجهی از سانسور برای یک‌شکلی و یکسانی نگرش‌ها و باورهای فکری و سیاسی جامعه‌ای دارد که در دوره‌ای گفتمان ایدئولوژیک و رادیکال چپ، آن را در احاطه خود قرار داده و سبکی از زندگی که پیام یکپارچگی اندیشگی و آرمانگرایی خودنمایی می‌کند. دوره‌ای که پرویز رجبی روزنامه‌نگار سردبیر نشریه «فردای ایران» است. تعهدی که از آن سخن گفته می‌شود البته افزون بر معنای مسوولیت انسانی یک روشنفکر است. نشان از ترسیم یک ایدئولوژی در چارچوب گفتمان مسلط است که خواهان استقرار آرمان‌هایی است که از طریق این ایدئولوژی محقق می‌شود. نه او، که روشنفکران و نویسندگان بسیاری خود را در چارچوب چنین تعهدی تعریف می‌کردند. وقتی به پشت‌سر نگاه می‌کنیم و رو به آن روزگار برمی‌گردانیم و خود را در آن فضا می‌بینیم، البته بعد هیجانی آنکه هم اقتضای سن جوانی است و هم جوان‌بودن انقلاب، به چارچوب جبری آن تعهد و ایرادت و نواقص آن برای لگام‌زدن بیشتر بر آزادی فردی و دموکراسی آگاهی بیشتری پیدا می‌کنیم. همین عقبگرد و نگاه به گذشته از چشم خردورزی است که موجب تغییر در نگرش از تعهد جبرگرایانه به مسوول‌بودن در مقابل رنج و درد انسانی است. انسان مسوول و روشنفکر مسوولی که مبتنی بر تعهدی ایدئولوژیک و از پیش سپرده شده نیست. می‌توان گفت نگاه پرویز رجبی و تحلیل او در باره تاریخ ایران و نقد او به ناسیونالیسم ارتدکس درواقع نقد ایدئولوژی‌ای است که منجر به تعهد از پیش ترسیم‌شده است. تعهدی که خود در دوره‌ای در سه دهه پیش و به‌گونه‌ای دیگر همگان را با صدای بلند به آمدن زیر چتر آن دعوت می‌کرد. به‌عنوان مثال: «مبارزه کوته‌بینان - علیرغم مسلح‌بودن‌شان به سلاح بیکاری، فقر، گرانی و ناامنی- با هر دامنه‌ای که به خود بگیرد، به‌خاطر حضور همه مردم در صحنه و به‌خاطر رسواشدن بورژواها و طرفداران سرمایه‌داری و امپریالیسم، کاری از پیش نمی‌برد.1» ولی سال‌هایی پس از آنکه ناکامی چپ رادیکال در قالب گفتمان سلطه دولت برای کاهش فقر و بیکاری دیده شد و ناکامی سیاسی برای توسعه دموکراسی و آزادی فردی تجربه شد، همانند بسیاری از دیگر روشنفکران، این نوع تعهد ایدئولوژیک در دوره‌ای که نارسایی آن به‌تدریج آشکارتر می‌شد، با مسوولیت روشنفکرانه جایگزین شد. دعوت به واقع بینی و عقلانیت برای بررسی و نقد ناسیونالیسم رادیکال که با آسیب‌های پیش‌گفته مواجه است و پرهیز جوانان از افراط و تعصب درباره هویت تاریخ ملی و باستانی و تاکید بر رویکردی پژوهشی نسبت به گذشته، نشان‌دهنده تغییر نگرش به یک فکر میانه و انضمامی و پرهیز از دگم‌اندیشی است. پی‌نوشت: ‌1- نشریه فردای ایران، شماره 5، مرداد 1360، سرمقاله.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.