3 عکس از اول دنیا
سام رجبی
بابیجان، سلام همین الان از وارنگهرود برگشتم و امروز هم، مثل هر باری که به سفر میروم، تو در کنارم بودی. لذت جاده را از تو آموختم. سفر یکی از بهترین هدیههایی است که از تو گرفتهام. تو زیاد به من بخشیدهای و من کم به تو. تولد بیستویکسالگیام بیستویک تابلو از آخر دنیا برایم کشیدی1، چون به رسم بشر، تولد بیستویکسالگی تولد مهمی است. امسال، دو سال است که دیگر پشت میزت نمینشینی، اما نگاهت هنوز بر دیوار روبهرو نقش بسته است و امسال 75سالت میشود. 75سالگی هم در اهمیت دستکمی از 21سالگی ندارد. من دستم خالیتر از آنی است که بتوانم هدیه مناسب برایت بیاورم. به جای 21نقاشی از آخر دنیا یا 75شعر زیبا، در سفرهایم سه عکس برایت گرفتهام، از آغاز دنیا. میدانی که آغاز دنیا حتی از آخرش هم دمدستتر است و وقتی عکسهایم را میگذارم کنار تابلوهای تو، شباهتی قریب بینشان میبینم. عکسها را قاب نگرفتم، چون میدانم که به نظر تو، جای عکس زیر شیشه میز است. عکس نخست، گلزاری است زیر آسمان آبی، لابد در فیروزکوه. زنی با لباسی گشاد و قرمز، در یک دستش دستهای از گلهای گلزار دارد و دست دیگرش در دست پسربچهای دو، سه ساله است.
راستش این عکس را خودم نگرفتم ولی از اولین باری که دیدمش، آغاز دنیا را در این عکس یافتم. عکس کهنه است و کمی هم تار، ولی نمیتوان در حقیقت آن شک کرد. وقتی این عکس را میبینی، هرگونه شکی از دلت میرود. از قدمهای مادر و پسر میفهمی که زندگی هدف دارد و راه آخر دنیا هم گویی جلوی پایشان پاکوب شده است. میفهمی که هزاران هزار مادر و پسر این راه را رفتهاند و میدانی که ناچاری برای رسیدن به مقصد از گلزاری در فیروزکوه عبور کنی. جنس این اطمینان، از جنس همان برقی است که تو همیشه در چشم پرندگان میستودی. پرندهها اگر از آخر راه مطمئن نبودند، نمیتوانستند از قطب تا قطب پرواز کنند. چه بسا سیمرغ هم از جنس این برق است. اگر اول دنیا را نشناسی، سرگشتگی و شک نمیگذارد آخر آن را بیابی، حتی اگر به قله قاف هم برسی. بابیجان، امروز در جاده، رد پاهایی را دیدم که همیشه نشانم میدادی، از سرگشتگی و شک. اول جاده چالوس، که شاید عزیزترین جاده نزد ایرانیان باشد، هیچ نشانی از اول دنیا نداشت. اول این جاده زیبا بیشتر شبیه همه وسطهای دنیا بود: آشفته و سرگشته و پر از شک. از اطمینان و گلزار خبری نبود. رو به تو گفتم «اینجا چقدر لوث
است»، که همراهم، کمی آشفته گفت «چی؟ بله، راست میگویی!». کاش به جای یکی از آن همه تابلو مغازه و راهنمایی و رانندگی، یکی از تابلوهای کلکسیون تو را آویخته بودند! اما دومین عکس این مجموعه را خودم گرفتهام. عکس با کادری غیرمتعارف دستی را نشان میدهد که روی دست دیگری قرار دارد که دنده ماشین را گرفته است. اعتراف میکنم که این عکس ممکن است در شهر و به دور از هر سفری گرفته شده باشد. هیچ چیز در عکس نشان نمیدهد که عکس در جاده گرفته شده است، یا پارکینگ. اما این را تو باید اعتراف کنی که واقعا فرقی هم نمیکند و محتوای این عکس، هر راه و جادهای را به اول دنیا تبدیل میکند. دست روی دنده کشیده و قدرتمند است و دست روی آن پوستی چروکیده و پر از لک دارد. دست پیر هنگام لغزیدن دنده، به سان یک ناخدا، دست جوان را هدایت میکند. دست پیر عامل نزدیکی این عکس به اول دنیاست: اول دنیا از جنس اطمینان از راه است. دو دست، قرابتی با هم دارند که تنها در اول و آخر دنیا هست و شاید در این عکس بتوان اول و آخر دنیا را با هم دید. من به این عکس افتخار میکنم، نه تنها چون فکر میکنم که در آن اول و آخر دنیا را نشان دادهام، بلکه چون این عکس را از
میان یک مجموعه دیگر انتخاب کردهام. تمام عکسهای این مجموعه، همان کادر غیرمتعارف و دو دست را به تصویر میکشند و همه همانقدر در نشاندادن اول و آخر دنیا موفق هستند. تنها تفاوت این عکسها جادهای است که هر عکس در آن گرفته شده است و شاید هم اگر دقت کنی، ببینی که گاه جای دو دست با هم عوض شده است و باز هم بیشتر دقت کنی، شاید متوجه بشوی که خود دستها هم عوض میشوند. من حاضرم اعتراف کنم که در بعضی از عکسها یکی از دستها دست من است، به شرطی که تو هم اعتراف کنی که واقعا فرقی هم نمیکند! مهم، اول دنیاست. انتخاب عکس سوم برایم بسیار دشوار بود. در ایل خاکخورده و سگ گله گرفته تا کاشیهای شیخلطفالله اول دنیا را یافته بودم. من در سفرهایم آنقدر از اول دنیا عکس گرفتهام که مجموعهام شباهت زیادی به وسط دنیا پیدا کرده است گاه در میان عکسها گم میشوم. یک عکس از چهره مردی بشاگردی میبینم، اما قبل از آنکه بتوانم انتخابش کنم، قله علمکوه و بلافاصله بعد عکسی از «رینجرووری» سبز حواسم را پرت میکنند. یک پیاله گلدار چای. فرشی فرسوده کف خانهای گلی. دریا. دوچرخه. میروم سراغ تخت جمشید، اما کرهالاغ سفیدی دلم را میبرد...
میدانم که میفهمی. بابیجان! تو در همه سفرهایم کنارم نشستهای. نگاهت بر جادههای زندگی من دوخته شده است، چه دستت بر دنده ماشین باشد، چه نباشد. این عکسها تنها هدیهای بود که میتوانستم برای تولد 75سالگیات بهت بدهم. تو هم لابد که اگر مرا با خودت به آخر دنیا برده بودی دیگر برایم تابلو نمیکشیدی! پس عکس سوم، مجلسی است از یک دستهگل خوشبو. برای لبِ ایوانِ اولِ دنیای ما. همین و بس. پینوشت: 1. کتاب «لاهوت»، انتشارات امید ایرانیان، 1384.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.