|

گفت‌وگو با سیامک فیلی‌زاده به بهانه نمایشگاه «آندرگراند» در گالری آران:

حافظه‌هایی که پاک می‌شوند

علیرضا امیرحاجبی

سیامک فیلی‌زاده از گرافیک دست کشیده و به‌طور جدی پا در عرصه هنرهای بصری گذاشته است. این گسست تکلیف وی را با جهان تصویر روشن کرده حال باید دید در ادامه به کدام زوایا گرایش بیشتری پیدا خواهد کرد و چگونه ایده‌هایش را بیان می‌کند. نمایشگاه «آندرگراند» زیر زمین یک رویداد منحصر به فرد است؛ مجموعه تابلوهایی که دوره‌ای مبهم اما نه چندان دور از ذهن را بازنمایی می‌کند؛ پادشاهی که هر 50 سال در توطئه تروری کشته می‌شود و دوباره بازمی‌گردد؛ شمایل و تمثیلی از تمامی استبدادیون تاریخ البته بدون پند و اندرزهای رایج در تاریخ‌گویی‌ها. آثار میان عکاسی صحنه‌ای و هنر دیجیتال در نوسان‌اند و مخاطب را نیز به این نوسان و ابهام دعوت می‌کنند. دقت و وسواس شدید فیلی‌زاده هر تابلو را تبدیل به سرزمینی عجیب و مرموز کرده. تمام جزییات را نمی‌توان مورد توجه قرار داد آنقدر که تعدادشان زیاد است. اما در نگاه کلی نیز آثار وی کامل و بی‌نقص هستند؛ ترکیب‌بندی‌های دقیق، رنگ‌هایی که مفاهیمی را دلالت می‌کنند و چهره‌هایی که هم به تاریخ تکیه دارند و هم به ریخت‌شناسی انسان معاصر. در فرصتی به گفت‌وگو با فیلی‌زاده نشستم و پس از مدت‌ها وقفه در کار مطبوعاتی، خود را در برابر هنرمندی خلاق و پویا دیدم. این نیز ماحصل نشست چندساعته من با سیامک فیلی‌زاده است. نقطه آغازین این نمایشگاه از کجا آمد؟ چگونه به ایده نمایشگاه«زیر زمین» یا همان آندرگراند رسیدید؟ من از سال 88 تا به امسال نمایشگاهی نداشتم. آخرین نمایشگاه من خرداد 88 بود. از آن زمان ذهن من خیلی درگیر موضوع خشونت بود. چه خشونت از موضع قدرت و چه خشونت از موضع ضعف. در پروسه کار دیگری بودم که ناگهان صحنه یک ترور در ذهنم شکل گرفت و در پی آن به یاد ترور ناصرالدین‌شاه افتادم و از همان زمان بود که مطالعه در زمینه این رویداد تاریخی را آغاز کردم. در همان زمان به فکر رویدادی دیگر هم افتادم که اعدام خشونت‌بار حلاج نیشابوری بود. در ابتدا تصمیم داشتم تا روی هر دو موضوع کار کنم. یعنی هم ناصرالدین‌شاه و هم حلاج. اما به‌تدریج موضوع حلاج از ذهنم بیرون رفت و روی ترور ناصرالدین‌شاه متمرکز شدم و به گسترش داستان خودم پرداختم؛ پروژه‌ای که از سال 91 شروع شد و امروز به نتیجه رسید. از چه زمانی کار عملی و اجرایی را آغاز کردید؟ از بهمن سال ۹۱ کار را به طور جدی شروع کردم. در ابتدا فقط تصویر ترور در ذهنم بود. تعدادی کتاب درباره آن دوره و خاطرات ناصرالدین‌شاه به قلم خودش را مطالعه و اتفاق‌های جذاب را جدا کردم و برای هر کدام یک عنوان گذاشتم. برای هر یک از عناوین ایده‌پردازی کردم که در نهایت برای ۳۰ تابلو ایده و قصه داشتم. البته بدون اتود تصویری و پیش‌طرح. اساسا عادت به طراحی‌کردن قبل از اجرا ندارم چه زمانی که طراحی گرافیک می‌کردم و چه حالا. معمولا تمام اتودهایم نوشتاری است. تغییراتی در آثار این نمایشگاه نسبت به آثار گذشته‌ات دیده می‌شود از جمله الحاق فضای معمارانه به تصاویر. آثار جدید شما بدون اغراق در زمینه ایجاد فضای معمارانه بی‌نظیر است. دخیل‌کردن معماری به چنین فضایی حاوی مقدار زیادی ریسک و خطر است. چون امکان این وجود دارد که شخصیت‌های انسانی را تحت‌تاثیر قرار دهد. چه شد که به سراغ این ایده رفتید؟ اجازه دهید کمی به عقب بازگردیم. در زمان پیش‌تولید کار به این فکر می‌کردم که همه‌چیز سر صحنه انجام می‌شود. برای پس‌زمینه‌ها، صفحات بزرگی ساختیم که پوشیده از خرده سنگ و به رنگ خاکستری بود. عکاسی را با همان پس‌زمینه‌ها شروع کردیم. بعد از چند روز به این نتیجه رسیدم که این نوع پس‌زمینه جوابگوی کار من نیست چون هیچ تصویری از شهری که مدنظرم بود را نمی‌داد. تصمیم گرفتم بعد از عکاسی، معماری موردنیاز را با نرم‌افزارهای سه‌بعدی بسازم. معماری در این مجموعه در خدمت شخصیت و سوژه انسانی قرار می‌گیرد و به کامل‌شدن حس و حال قصه کمک می‌کند. در زمینه ریسک هم باید بگویم به‌طور کلی در زمان کارکردن به ریسک‌هایش فکر نمی‌کنم. اندازه شخصیت‌ها در این مجموعه جدید متفاوت و متنوع هستند. گاه دور و گاه نزدیک. به‌طور مثال تابلوی ضرب‌وشتم زنان محجبه توسط یک داروغه یا کلانتر شهر در این تابلو معماری تاثیر زیادی بر فضا گذاشته است. این تابلو یک اِشل یک‌چهارم است. یعنی سه‌چهارم را به معماری اختصاص دادی و یک چهارم را به انسان... اجازه دهید برگردم به همان موضوع قبلی. در کارهایم هیچ نقشه تصویری از قبل طراحی نکردم، مثلا بخواهم با یک حساب و کتاب از قبل تعیین‌شده اندازه یک بنا در تصویر را مشخص کنم. اجازه می‌دهم وقت اجرای کار خود قصه و تصاویر درون کادر جای خود را مشخص کنند. اگر در تصویری قرار باشد فشاری را نشان دهم که از بالا بر یک طبقه اجتماعی وارد می‌شود، معماری آن تصویر هم بر مبنای همان خشونت در زمان اجرای کار شکل می‌گیرد. معماری در بسیاری از تابلوهای این مجموعه خود یک ارگانیسم زنده و پویاست. تمامی فیگورها به‌صورت تک‌تک و مجزا عکاسی شده‌اند و بعد در کامپیوتر روی یک صفحه سفید کنار هم قرار گرفته‌اند. همان وقت بود که حس و حال تصاویر شکل معماری و حتی اندازه تابلوها را مشخص می‌کرد. در مجموعه «زیرزمین» نگاه ویژه‌ای به سبک‌های نقاشی قرون وسطی، منریسم و حتی کلاسیک داشته‌اید. اما در رنگ‌بندی به این سبک‌ها وفادار نبودی بلکه از خاکستری تندی استفاده کردی که کمتر مورد استفاده نقاشان قرار می‌گرفته و می‌گیرد. در اینجا با نوعی شخصی‌سازی مواجه هستیم. این رنگ چگونه در ذهنت ساخته شد و از کجا آمد؟ در ترکیب رنگ‌های نقاشی گوتیک، گرما و زندگی وجود دارد؛ رنگ‌های گرم و طلایی. انگار نور خورشید در تابلو حضور دارد. اما شهر قصه من در زیر زمین قرار دارد و قاعدتا به دور از نور خورشید. اصلا چنین فضای استبدادزده‌ای اجازه حضور رنگ را نمی‌دهد. این شهر فولادی است. می‌توان کمی فوتوریستیک و آینده‌گرایانه هم به آن نگاه کرد؛ شهری تکنولوژیک که رنگ در آن مفهومی ندارد. به صدای این شهر فکر کرده‌ای؟ چه صدایی دارد؟ سکوت مطلق و گاه برخورد چیزهای فلزی با یکدیگر و همچنین صدای ممتد هواکش‌های عظیمی که در شهر کار می‌کند؛ بدون موسیقی. در اروپا و آمریکا و از اواسط دهه 60 میلادی سبک عکاسی صحنه‌ای مورد استقبال زیادی قرار گرفت. حتی قبل از آن نیز هنرمندانی مثل مایا درن اهل روسیه و هنرمند گمنامی مثل کلود کوهن عکاس زن فرانسوی دست به تجربیات مهمی در زمینه عکاسی صحنه‌ای زده بودند تا می‌رسیم به سیندی شرمن. یک لحنی در این نوع عکاسی به‌وجود آمد که هم انتقادی بود و هم دارای نوعی طنز. در بعضی از تابلوهای مجموعه زیر زمین یا همان «آندرگراند» نیز با این لحن مواجه هستیم؛ نوعی گروتسک. شخصیت‌ها زشت هستند اما در عین حال کمیک نیز هستند. تلفیق این طنز با معماری هولناک تابلوها بسیار جالب توجه است. در این مورد نظرت چیست؟ من از اولین نمایشگاهم در خانه هنرمندان به نام«نون و پنیر و تصویر» به طنز توجه داشتم. ولی در این مجموعه کمی کنترل‌شده به کار رفته است. در مورد زشتی‌ چهره‌ها هم باید بگویم که الگوی ابتدایی تصاویر من نقاشی گوتیک است. وقتی به نقاشی گوتیک نگاه می‌کنیم کمتر چهره زیبایی می‌بینیم. البته زیبایی در مفهوم عام حتی قدیسین از زیبایی بی‌بهره‌اند. قدرت و معنویت به وضوح آشکار است ولی از زیبایی خبری نیست. به‌طور کل زیبایی چهره از دوران رنسانس دوباره بازخوانی شد... درست می‌گویید، این نازیبایی را در چهره شخصیت‌های آندرگراند در نظر داشتم. در طراحی گریم چهره‌ها هم بنا بر این بود که یک نوع زشتی در تمام چهره‌ها دیده شود اما طنزی که در تابلوها می‌بینی، سیاه و تلخ است. موضوع مهم دیگر «بازگشت جاویدان» است. دایره و چرخه‌ای عبث. در داستان تو شاه هر 50 سال یک بار کشته شده و دوباره زنده می‌شود اما زمان مرگ به ملت قول می‌دهد که اگر زنده ماند، بهتر بر آنها حکومت کند. این بازگشت جاویدان در اساطیر به وفور دیده می‌شود چه در اسطوره آدونیس، چه در اسطوره خون سیاووش و چه بازگشت پیروزمندانه امشاسپندان. ناصرالدین‌شاه تو چگونه اسطوره‌ای است؟ تمثیلی از تمام مستبدان دنیا؟ این یک بازخوانی و بازنمایی تاریخ است. زندگی ناصرالدین‌شاه یک بهانه است. اتفاقات زیادی در دوره‌های مختلف تاریخ رخ داده که بسیار شبیه به هم هستند. روند دایره‌ای تاریخ از اینجا به ذهن من رسید. شاه قصه من هرکدام از ما می‌توانیم باشیم با همان شیوه استبدادی در مقیاسی متفاوت. دیکتاتورهای کوچک. وقتی موقعیت شهر را به زیرزمین می‌برم، می‌تواند به این دلالت داشته باشد که این شهر در عمق وجود خود ما است. شاه می‌تواند نفس ما باشد؛ کافی‌است کمی قدرت به ما داده شود، سریعا تبدیل به یک دیکتاتور می‌شویم. این شیوه دیکتاتوری در حال گردش است؛ از محیط خانواده آغاز می‌شود به محیط آموزشی می‌رسد و سپس به جامعه سرایت می‌کند. بله، قبول دارم ناصرالدین‌شاه در این مجموعه شخصیتی اسطوره‌ای پیدا کرده و از قالب واقع‌گرایانه خارج شده است. می‌توانیم این مجموعه را نوعی نگاه پست مدرنیستی بنامیم. اول نگاه شما به گذشته بدون تمایلات نوستالژیک، دوم طنز گزنده و سوم عدم تمرکزگرایی بر ابزار و تلفیق هنر دیجیتال با عکاسی صحنه‌ای. موافق این‌گونه‌بندی هستید؟ نمی‌توانم جواب این سوال را بدهم. چون نظریه‌پرداز نیستم. اجازه دهید در این مورد حرفی نزنم. در مراحل خلق اثر به این موارد فکر نمی‌کنم. من داستانی در ذهن دارم که به شیوه خودم بیانش می‌کنم، حالا در چه قالبی قرار می‌گیرد کار من نیست. همانطور که گفتم این مجموعه تلفیقی است از هنر دیجیتال و عکاسی صحنه‌ای که مخاطب را به رسانه‌ای قدیمی‌تر به نام نقاشی می‌رساند. در اینجا از خلال این دو هنر و با زبانی یکه و ایهامی ما را به نقاشی رسانده‌اید که نوعی عدم تمرکز را به وجود آورده. یعنی ما نمی‌توانیم در نگاه اول تعریف دقیقی از هنر شما داشته باشیم. این از ویژگی‌های هنر پست‌مدرن است که از تمرکز می‌گریزد و نیز مساله خرده‌روایت‌هایی که به وفور در این مجموعه دیده می‌شود. پس بیا و قبول کن این حداقل در این مجموعه هنر شما پست‌مدرنیستی است... من دست‌هایم بالاست. تسلیم... (خنده) در یکی از تابلوهایت که سه لتی است به شخصیت مورد نظر حالتی مقدس داده‌ای. دلیلش چه بود؟ خیلی سعی کردم به این سمت نروم اما در این تابلو گیر افتادم. دوست نداشتم قضاوت کنم. در کل مجموعه هم سعی کردم قضاوتی در کار نباشد. سعی کردم این نمایشگاه یک علامت سوالی باشد برای مخاطب. من کاملا مخالف هستم. شما بسیار هنرمند اقتدارگرایی هستید. تاثیری که کارهایت بر مخاطب می‌گذارد بسیار شدید و مهیب است. موارد اثبات این قدرت بسیار است و وقت ما کم... در تابلو تک شخصیت کلانتر یا در تابلو قتل امیرکبیر... شاید من هم در این مجموعه رفتاری استبدادی داشته‌ام، ولی سعی و هدفم این نبوده. قصد قضاوت نداشتم. حتی شاید گاهی برای همین شاه هم دلمان بسوزد. در این مورد خیلی با همکارانم بحث کردیم. در مورد سه لتی قاتل شاه نمی‌دانم چرا اینگونه شد... شاید این جادوی تصویر است... نگاه شما به موضوع بسیار تاریخی است. تاریخ از تابلوهای شما می‌چکد. چرا؟ این نظر به تاریخ از چه زمانی آغاز شد؟ در گذشته زیاد اهل تاریخ نبودم. اما در این مدت مانند یک تازه‌وارد در جست‌وجو هستم. شاید این نوعی فوران فکری است. وقتی تاریخ یک ملت را می‌خوانید متوجه می‌شوید که بعضی از جوامع حافظه تاریخی ندارند. گویا دستی و اراده‌ای در اعصار مختلف و به تناوب، این حافظه تاریخی را با اشاره و فشار یک دکمه پاک می‌کند. از وضع خودت در ایران 1393 راضی هستی؟ راضی هستم. ایران ویژگی‌های زیبا و عجیبی دارد. توجه به فرهنگ ایران همیشه برایم بسیار جالب بوده. فرهنگ ما به واسطه شرایط ویژه جغرافیایی در طول تاریخ تغییرات زیادی کرده. این ویژگی را در کمتر جایی می‌شود دید؛ سرزمینی مملو از رویدادهای غیرقابل پیش‌بینی. ما در مرکز رویدادها هستیم با همه تلخی و شیرینی‌هایش. چطور شد که از حوزه گرافیک خارج شدید؟ همیشه دغدغه خلق اثر هنری داشتم و هنوز هم دارم. در گرافیک، طراح همیشه بین هنر و صنعت سرگردان است. طراحان گرافیک که دغدغه‌های هنری دارند به سمت سفارشات فرهنگی می‌روند، از همین‌جا هم هست که گرافیک را به دو بخش فرهنگی و تجاری تقسیم می‌کنند که اساسا نام‌گذاری غلطی است. البته این صحبت‌ها چیزی از ارزش و اهمیت گرافیک در دنیای امروز کم نمی‌کند. به هر حال بعد از 20 سال تصمیم گرفتم با گرافیک به نوعی خداحافظی کنم، این در حالی بود که هم درآمد خوبی داشتم و هم شناخته شده بودم. چشم‌انداز و افق آینده را چگونه می‌بینید؟ چه کار خواهی کرد؟ همین روند و سبک را ادامه می‌دهید؟ چون هیچ وقت نقشه دقیقی ترسیم نمی‌کنم نمی‌دانم چه خواهد شد اما در همین مسیر ادامه می‌دهم. این موضوع است که می‌گوید چه رسانه و ابزاری را انتخاب کنم. و نکته آخر؟ ... باید عنوان کنم انجام این پروژه بدون کمک و همراهی یک تیم اجرایی اصلا میسر نبود؛ یک گروه حرفه‌ای که همگی در به تصویر درآمدن رویاهای من سهیم بوده‌اند و سپاس از شما برای این گفت‌وگو.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.