حاشیهای بر قصه «بادها و دودها و شمعهای خاموش و روشن»
در بازی تاریک - روشن
علی شروقی
سپیده و پدربزرگ (راوی) در قصه کوتاه «بادها و دودها و شمعهای خاموش و روشن» بازی هر روزهای دارند که اساس آن بر روشنایی و تاریکی است. یعنی بر مفهومی که ریشهای سخت اساطیری دارد و میدانیم که اسطوره دلمشغولی محمدعلی است در بسیاری از آثاری که از او خواندهایم. این دلمشغولی گاه بروزی صریح و مستقیم مییابد مثل سهگانه «روز اول عشق» که شخصیتها، شخصیتهای اساطیریاند و گاه نیز در لایههای زیرین اثری که زمینهای اجتماعی و معاصر دارد و درباره آدمهای امروز است پنهان میماند همچون «برهنه در باد» که در آن شخصیتها پا روی زمین و سر در هوای اساطیر دارند بیاینکه این هوای اساطیری، خودش را به شکلی زمخت از بیرون به متن تحمیل کند. چنانکه در همین قصه «بادها و دودها...» نیز چنین است. قصه، قصهای است از زندگی روزمره. بازی یک پدربزرگ با نوهاش که در خلال آن قرار است سپیده که نوه است، الفبای فارسی بیاموزد. همین «الفبای فارسی» پلی است که قصه را به لایههای پنهانتری از متن متصل میکند. یعنی به گذشته ایرانی پدربزرگ و ترسی که ریشه در این گذشته دارد و بروزی پنهان در نحوه بازی با آتش. کاوش در گذشته تاریک از خلال پرتوی که از امروز
بر آن گذشته افکنده میشود، دغدغه محمدعلی هم در این قصه و هم در رمانهایی چون «برهنه در باد» و «نقش پنهان» است. بدینسان اسطوره در کار محمدعلی کارکردی صرفا تزیینی ندارد بلکه پیونددهنده امروز با دنیایی است که در آن هر پدیده دلیلی اسطورهای مییافته است و هالهای از رمز و راز پیرامون آن را فرامیگرفته است. جهان قصههای محمدعلی، جهانی است که در آن تلاش برای رمززدایی از گذشته حضوری پررنگ دارد. آنچه در گذشته برای راوی و در جغرافیای زیستی راوی با نوعی رمز و راز و هراس توام بوده، امروزه و در جغرافیایی متفاوت امری عادی و سرخوشانه است و یک بازی شفاف کودکانه بین پدربزرگ و نوه. پدربزرگ اما دور از چشم نوه که تجسم روشنایی و شفافیت است، آن تاریکی هراسآور و رمزآلود را تا به امروز با خود و در درون خود حمل میکند. اینگونه است که جهان محمدعلی به جهانی دوقطبی بدل میشود. جهانی که یکسر آن روشنایی است و سر دیگر آن تاریکی و قصه، بازی میان این دو قطب است. یک سر آن ترسی است که بازی را تلخ و هولناک میکند و لذت را با حسی از هراس و نگرانی از امر ناشناخته میآمیزد و سر دیگر آن فانتزی کودکانهای است که در آن سپیده و پدربزرگ خود
بر بازی مسلطاند به جای آنکه بازی، غافلگیرشان کند و ناگهان وجه ناشناخته و هراسآور خود را به آنها بنمایاند آنها خود قواعد بازی را تعیین میکنند. این تقابل را میتوان در تفاوت لحن و فضاسازی در دوپاره داستان دید. آنجا که راوی بازی خود با سپیده را روایت میکند همهچیز سرخوشانه و فانتزی و غرق در روشنی است. اما وقتی راوی در پاره آخر داستان، بازی خود با خواهرش در کودکی را به یاد میآورد همهچیز ناگهان در یک تاریکی اضطرابآور فرو میرود و مشخص میشود که این اضطراب، هنوز با راوی هست در حالی که سپیده از آن فارغ است. راوی از جهانی تاریک قدم به روشنایی گذاشته و ردی از تاریکی آن جهان در درون او هست. اگر بازی سپیده و پدربزرگ در مکانی با زوایای روشن و معلوم و رمززداییشده انجام میشود، در عوض بازی راوی و خواهرش پر از زوایای تاریک است. زیر کرسی، داخل کمد و اینکه در آن روز که حادثه افتادن شمعها اتفاق افتاده پدر و مادر راوی در حال بازگشت از «سر خاک» مادربزرگ هستند. بدینسان بازی راوی و خواهرش طعمی از مرگ نیز به خود میگیرد: «... هوا سرد بود. خیلی سرد. من دویدم طرف کرسی و لحاف را کشیدم روی سرم... من نباید این خاطرات بد
را مرور کنم. این جا نه کرسی داریم و نه حیاطی بزرگ و پر از لجن. سپیده هم خوب میداند که نباید تنهایی برود زیر میز یا توی کمد دیواری و در را ببندد. یا شمع را طوری بگیرد که دستش را بسوزاند و هول شود...» در این عبارات، آن تقابل دو جهان، آشکارا بیان میشود. جهان سپریشده که پای در اسطوره و رمز و راز دارد و جهان اکنون که در آن نمادهای اساطیری هم پس از اینکه از آنها رمززدایی میشود، ابزاری شدهاند برای بازی. با این همه راوی از خاطره بد خلاصی ندارد. گویی باید تکلیف خود را با گذشتهای مبهم و پر از زوایای تاریک معلوم کند. او گذشته را میکاود تا برای رخدادهای آن و تاثیری که آن رخدادها بر او و دیگران گذاشتهاند، دلایلی منطقی بیابد تا بلکه بر اضطرابی ریشهدار غلبه کند. این کاوش، در خلال یک بازی صورت میگیرد و از یاد نبریم که محمدعلی در رمان «برهنه در باد» نیز ساختار بازی را در کاوش در گذشته به کار گرفته بود. منصور بیتل در برهنه در باد، اهل بازیکردن است و کل ساختار رمان نیز بر پایه همین بازی شکل گرفته است. همچنانکه بازی، رکن اصلی قصه «بادها و دودها...» است و بازی کودک و پدربزرگ با چیرهدستی ساخته و پرداخته شده است.
همچنین تقابل و شکاف میان دو دنیا: دنیای سایهدار کودکی پدربزرگ که جلوهای شبحگون دارد و دنیای روشن سپیده که عاری از زوایای تاریک است و در آن همهچیز رمززداییشده و عادی و شفاف است. به بیان در آمدن هریک از این دودنیا در یک قصه، به دو زبان نیاز دارد. به همین دلیل است که این قصه کوتاه نقطه تلاقی دو نوع از ادبیات میشود: یکی ادبیاتی که در آن هر امر عادی، وجهی غریب و شبحگون و رازآلود مییابد و آن دیگری ادبیاتی که شفاف است و روشن و بدون رمز و راز. یکی از جلوههای این دو زبانگی را در گفتوگوهای قصه و دوزبانهبودن راوی و نوهاش میتوان دید آنجا که سپیده فارسی و انگلیسی را مخلوط میکند و راوی، زبان او را تصحیح میکند، ضمن اینکه خود راوی نیز در جغرافیایی قرار گرفته که در آن باید به اقتضای موقعیت، زبان خود را تغییر دهد. این تغییر زبان را به شکلی غیرمستقیمتر در تغییر دایره واژگان خود زبان فارسی بر حسب اینکه راوی از گذشته یا اکنون سخن میگوید نیز میتوان دید. برای فضاسازی گذشتهای که راوی به یاد میآورد، دایره واژگان عوض میشود. کلمات، سایه پیدا میکنند و تاریکی بر روشنایی غالب میشود در حالی که در روایتِ اکنون،
کلمات به تمامی در روشنایی قرار گرفتهاند. بیدلیل نیست اینکه راوی حین روایت بازیاش با سپیده، بهسادگی از «خاموش»شدن شمعها سخن میگوید و آنجا که به گذشته میرود و بازی با خواهرش را روایت میکند بهجای «خاموششدن»، فعل «جانکندن» را به کار میبرد: «میخندیدیم و بشقاب مسی شمعها را میآوردیم بیرون و کبریت میکشیدیم و برمیگشتیم زیر لحاف و کنار پایههای کرسی به پتپت و جانکندنشان نگاه میکردیم.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.