|

نقش محوری مشاهده در علوم‌تجربی

معیاری به نام آزمایش

محمدتقی میرترابی . استاد فیزیک دانشگاه‌ الزهرا

فیزیک علم تجربی است؛ به این معنا که همه ادراکاتی که ما از طبیعت داریم یا آن چیزهایی که فکر می‌کنیم درست است، یا آن نتایجی که بر مبنای روابط ریاضی به دست می‌آوریم، باید با تجربه و آزمایش تایید شود. این موضوع یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های علوم تجربی، از جمله علم فیزیک است که باعث پیشرفت‌های بسیار زیاد فیزیک در قرن بیستم شد. به بیان روشن‌تر، در فیزیک یک معیار بسیار روشن و مشخصی برای تعیین درستی یا نادرستی نظریه‌های علمی وجود دارد. منظور ما از نظریه‌ها، همه آن چیزهایی است که فیزیکدانان یا پژوهشگران علوم تجربی، تصور می‌کنند درست است یا بر مبنای مجموعه‌ای از روابط ریاضی (به‌دلیل وجود انسجام در آن روابط)، به دست می‌آید. تا زمانی که این تصورات و تخیلات بر مبنای تجربه و آزمایش تایید نشود، بقیه فیزیکدانان آن را به عنوان یک قانون فیزیکی نمی‌پذیرند و صرفا آن را به‌عنوان یک نظریه ارزیابی می‌کنند و منتظر می‌مانند تا با پیشرفت فناوری یا ابزارهای رصدی یا هر پیشرفت دیگری در علم و فناوری، بتوانند با آزمایش و تجربه، این نظریه را بیازمایند و درستی یا نادرستی آن را معلوم کنند. این موضوع که ما یک داور بسیار مشخصی به نام آزمایش در علم تجربی داریم، یکی از مهم‌ترین عوامل پیشرفت علوم تجربی، به ویژه در قرن بیستم بود. در دیگر شاخه‌های معرفت بشری که معیاری تا این حد دقیق و مشخص برای سنجش درستی و نادرستی نظریه‌ها وجود ندارد، با نظریه‌هایی مواجه می‌شویم که حتی ممکن است با یکدیگر مغایر یا متعارض باشند، اما هرکدام از آنها طرفدارانی دارند و به همین دلیل بین طرفداران این نظریه‌های مغایر، بحث و جدل‌های بسیاری درباره درستی و نادرستی این نظریه‌ها شکل می‌گیرد. بسیاری از این بحث و جدل‌ها هم هیچ‌گاه به نتیجه نمی‌رسد. در نهایت هم این‌دسته از دانشمندان، به گروه‌هایی تقسیم می‌شوند که هرکدامشان به یکی از این نظریه‌ها معتقدند، ولی در علم فیزیک عبارت «من به این نظریه معتقدم» چندان رایج نیست زیرا ما در فیزیک، به‌طور مشخص بیان می‌کنیم چه چیزی درست و چه چیزی نادرست است و برای تعیین درستی و نادرستی این نظریه‌ها هم از معیاری به نام تجربه و آزمایش استفاده می‌کنیم که همین عامل باعث اتفاق‌نظر همه دانشمندان درباره درستی و نادرستی نظریه‌ها می‌شود. برای بیان اهمیت مشاهده و تجربه، خوب است مثالی را از تاریخ علم نقل کنیم. در اوایل قرن بیستم، مکانیک نیوتنی آنچنان بین فیزیکدانان جا افتاده و پذیرفته شده بود که تقریبا همه فکر می‌کردند این مفهوم، کاملا بدیهی و روشن است. حتی برخی گمان می‌کردند مکانیک و گرانش نیوتنی بیانگر همه قوانین فیزیک است و تنها کار باقیمانده، این است که با استفاده از این نظریه، مسایل مختلف را حل کنند. اما بعدها مشاهده بسیار دقیق سیاره عطارد نشان داد که این سیاره علاوه بر اینکه در مسیری به شکل بیضی به دور خورشید می‌گردد، نقطه حضیض آن در مدار خورشید نیز جابه‌جا می‌شود. به بیان دیگر نقطه حضیض عطارد در مدارش، مکان مشخصی نیست و ثابت نمی‌ماند. آن موقع فیزیکدانان و منجمان می‌توانستند حرکت حضیض را بر مبنای مکانیک نیوتنی و نظریه گرانش نیوتن محاسبه کنند اما محاسبات‌شان با تجربه و نتیجه مشاهدات سازگار نبود. اما نظریه نسبت عام که بر مبنای مجموعه‌ای از مفاهیم غیربدیهی فیزیکدانان آن روز بنا شده بود (مانند فضازمان نسبیتی و کندشدن زمان و کوتاه‌شدن طول اجسام در نگاه ناظران مختلف)، به‌خوبی توانست حرکت حضیض سیاره عطارد را توجیه کند؛ و زمانی که نسبیت عام و خاص این نوع حرکت، حضیض عطارد را توجیه کرد، فیزیکدانان و منجمان این نظریه را پذیرفتند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.