چگونگی تایید پیشبینی اخترشناس ایرانی در گفتوگو با «سهراب راهوار»
آنجا ستارهای خاموش است
گروه علم: یکی از استادان دانشگاه صنعتیشریف به نام دکتر «سهراب راهوار»، در سال۲۰۱۱ با انتشار مقالهای، پدیده تقویت نور ستاره رشته اصلی در یک سیستم دوتایی را بررسی و تاثیرات آن را پیشبینی کرد. نتایج تحقیقات دکتر «راهوار» که با همکاری «احمد مهرابی»، دانشآموخته دوره دکترای دانشگاه صنعتی شریف و «مارتین دومینیک»، استاد دانشگاه سنتاندروز اسکاتلند انجام شده بود، سهسال پیش در مجله ماهنامه انجمن سلطنتی نجوم انگلستان (که یکی از قدیمیترین مجلات پژوهشی جهان در حوزه نجوم است)، منتشر شد. دوماردیبهشت سالجاری گزارشی در نشریه «ساینس» منتشر و طی آن اعلام شد محققان دانشگاه واشنگتن با بررسی دادههای تلسکوپ فضایی کپلر، پیشبینیهای دکتر «راهوار» را به صورت تجربی مشاهده کردهاند. با توجه به اهمیت موضوع تایید تجربی پیشبینیهای علمی دکتر «راهوار»، گفتوگویی با وی انجام دادهایم که خلاصهای از آن هماکنون پیشروی شماست: آقای دکتر خوب است مصاحبه را با مقالهای که بهتازگی در نشریه ساینس چاپ شده است، آغاز کنیم. در ابتدای کار لازم به ذکر است این مقالهای که در ساینس منتشر شد، مقاله ما
نیست، بلکه مطالعه پدیده است که ما و عدهای دیگر، سهسال پیش آن را به صورت تئوری پیشبینی کرده بودیم. بعدها دو نفر از پژوهشگران دانشگاه واشنگتن با استفاده از دادههای ماهواره کپلر و تحلیل و بررسی آنها نشان دادند که پیشبینی نظری ما درباره این ستارهها درست بوده است. موضوع مقاله و در حقیقت پیشبینی شما چه بود؟ موضوع مقاله ما درباره «اثر همگرایی گرانشی در ستارههای دوتایی» بود که موجب انحراف و تقویت نور ستارگان همدم آنها میشود. حدود 70درصد ستارگان جهان، ستارههای دوتایی هستند یعنی منظومههایی هستند که از دو یا تعداد بیشتری ستاره تشکیل شدهاند و به دور یک مرکز جرم مشترک میگردند. ولی البته برخی از ستارهها مانند خورشید ما، ستارهای تک است و همدمی ندارد. برخی از این ستارگان، پس از پایان عمر خود و طی تحولاتی به کوتولهسفید، ستارههای نوترونی یا سیاهچالهها تبدیل میشوند. اینها ستارگان تاریک هستند به این معنی که نوری از خود گسیل نمیکنند. در این حالت این امکان هم وجود دارد که یک ستاره به پایان عمرش برسد و به کوتولهسفید، ستارههای نوترونی، یا سیاهچالهها تبدیل شود اما ستاره همدمش که به دور هم
میگردند، هنوز عمرش به پایان نرسیده باشد که به آن ستاره رشته اصلی میگویند. یکی از پرسشهای مطرح در علم اخترشناسی این است که آیا میتوان این ستارهها را (که همانطور که گفتم تاریک و خاموش هستند)، مشاهده کرد یا خیر و اگر بله، چگونه؟ پس پرسش اصلی این است که چگونه میتوان با استفاده از اطلاعاتی مانند چرخش ستاره همدم به دور این ستارههای خاموش یا اطلاعات دیگر، به دادههایی مانند جرم این ستارگان دست یافت. از لحاظ فیزیکی بسیار مهم است که بدانیم مثلا کوتولههایسفید چه جرمی دارند. برای دستیابی به پاسخ چنین پرسشهایی بود که عدهای پیشنهاد کردند از پدیده همگرایی گرانشی استفاده کنیم. همگرایی گرانشی یعنی چه و چگونه با استفاده از این پدیده میتوان مشخصات ستارگان را بررسی کرد؟ ما در اپتیک معمولی و در زندگی روزمرهمان میبینیم که نور پس از عبور از یک جسم شفاف مانند شیشه خم میشود و اگر این نور از عدسی عبور کند، همگرا میشود یعنی همه نور در یک نقطه (نقطه کانونی) متمرکز میشود. تقریبا همین پدیده در مقیاسهای بسیار بزرگ نیز روی میدهد. بر اساس نظریه نسبیت عام «انیشتین»، هنگامی که نور از کنار یک جسم بزرگ
و پرجرم عبور میکند، به دلیل انحنای فضا زمان، خم میشود که البته این خمشدن نور را میتوان به شکل تجربی نیز مشاهده و بررسی کرد. در حقیقت در تاریخ علم هم «سر آرتور ادینگتون» اولین کسی بود که با رصد یک خورشیدگرفتگی توانست به شکل تجربی نشان دهد که نور یک ستاره در هنگام عبور از کنار یک جسم بزرگ و پرجرم خمیده میشود و به این ترتیب نشان داد که نسبیت عام «انیشتین» درست است. با این توصیفات میتوان گفت اگر ما ستارهای را در فاصلههای بسیار دور داشته باشیم و ستاره دیگری در بین راه این ستاره و زمین قرار گرفته باشد، میتواند نور ستاره اول را خم کند. یکی از مهمترین اثرات این خمکردن نور (درست مثل حالتی که ما در عدسیهای معمولی هم میبینیم)، تقویت نور است. با توجه به اینکه این ستارهها پیوسته نسبت به یکدیگر حرکت میکنند، هنگامی که یک ستاره از مقابل ستارهای دیگر عبور میکند، نور ستاره پشتی در اثر جرم ستاره جلویی تقویت میشود. این پدیده همگرایی گرانشی ممکن است در منظومههای دوتایی نیز روی دهد، یعنی یک سیاهچاله یا همدمی که فشرده یا متراکم است (مانند کوتولهسفید یا ستاره نوترونی)، منحرف یا تقویت کند. هر بار که ستاره از
مقابل این ستاره اول میگذرد، میتواند نور آن را با توجه به پدیده همگرایی گرانشی تقویت کند که این عمل تقویت نور در هر دوره تناوبی ستاره یا جرم متراکم که به دور همدم خود میچرخد، تکرار میشود. بررسی پدیده همگرایی گرانشی چه سابقهای دارد و آیا افراد دیگری هم این موضوع را پیش از شما بررسی کرده بودند؟ این موضوع از سال1970 مطرح شده بود و طی این مدت افراد بسیاری نیز در این زمینه کار کرده بودند. برای مثال در دهه 1970 یک فیزیکدان سوئیسی این موضوع را مطرح کرد. از سال 2005 به بعد نیز چند گروه دیگر، دوباره این موضوع را بررسی کردند. از جمله اخترشناسانی در اروپا و آمریکا. هدف شما از بررسی این پدیده چه بود؟ ما هم به بررسی این موضوع پرداختیم، اما مطالعه و بررسی ما با این هدف بود که میخواستیم بدانیم چگونه میتوان این پدیده را دید و رصد کرد. یکی از مهمترین بخشهای پژوهش ما بر این مبنا بود که میخواستیم بدانیم با استفاده از چه تلسکوپی و با چه مشخصاتی میتوان این پدیده را مشاهده کرد. ما بر اساس پژوهشهای خود به این نتیجه رسیدیم که ماهواره کپلر نامزد بسیار خوبی برای اینگونه پژوهشهاست. ما
برای این نتیجهگیری، بر اساس مشخصات ماهواره کپلر، شبیهسازیهایی را روی تعداد زیادی از منظومههای دوتایی انجام دادیم و در انتها آماری به دست آوردیم که بسیار قابلتوجه بود و نشان میداد اگر ما دادههای کپلر را بررسی کنیم، میتوان نشانههای این همگرایی گرانشی و تقویت نور را مشاهده کرد. در این مصاحبه بارها از ماهواره کپلر صحبت کردیم. خوب است کمی هم درباره خود این ماهواره و تواناییهای آن صحبت کنیم. ماهواره کپلر هم مانند تلسکوپ هابل، یک تلسکوپ فضایی است یعنی در سطح زمین نیست بلکه در فضا مستقر است و پیوسته منطقه کوچکی از آسمان را زیر نظر دارد و آنجا را بررسی میکند. با توجه به اینکه کپلر تصویرهای خود را در فاصله زمانی کوتاه تهیه میکند، میتوان این پدیده را مشاهده کرد. این دو نفر هم در دانشگاه واشنگتن با بررسی دادههای ماهواره کپلر توانستند این پدیده را مشاهده کنند. چرا تلسکوپهای دیگر مانند هابل نمیتوانند این پدیده را رصد کنند اما ماهواره کپلر میتواند؟ در حقیقت ماهواره کپلر ماهوارهای است که برای کشف سیارههای فراخورشیدی (یعنی سیارههایی که بیرون منظومه شمسی ما قرار
دارند)، طراحی و ساخته شده است. به همین دلیل ماهواره کپلر بخش کوچکی از آسمان را مرتب زیر نظر دارد و پیوسته همان منطقه را رصد و تصویربرداری میکند. کپلر با چه روشی این سیارههای فراخورشیدی را کشف و شناسایی میکند؟ هنگامی که یک سیاره فراخورشیدی از مقابل ستاره خود عبور میکند، ممکن است در بخشی از زمان حرکت خود به دور ستاره، بخشی از سطح آن را بپوشاند و به این ترتیب، یک گرفت اتفاق بیفتد. در این حالت حتی اگر نتوانیم خود سیاره را با تلسکوپ ببینیم، حسگرهای آن نشان میدهند میزان نوری که از ستاره به ما رسیده در یک دوره زمانی خاص، کاهش یافته و بعد دوباره به حالت عادی بازگشته که همین موضوع نشاندهنده وجود جرمی یا سیارهای در پیرامون این ستاره است. با توجه به حسگرها و تجهیزاتی که در ماهواره کپلر نصب شده است، میتوان گفت از دقت لازم برای انجام چنین آزمایشها و رصدهایی برخوردار است. باز هم تاکید میکنم ما امروزه به جز کپلر ابزار دیگری در زمین یا در آسمان نداریم که بتوانیم چنین پدیدهای را رصد کنیم. با توجه به توضیحات شما من اینطور متوجه شدم که نور ستاره عقبی از کنار ستاره جلویی عبور میکند و به
ما نمیرسد که البته بهدلیل اثرات گرانشی ستاره جلویی، نور ستاره عقبی ممکن است خمیده یا تقویت شود. سوال این است که اخترشناسان چگونه نور این دو ستاره را از هم تشخیص میدهند؟ در بسیاری از موارد چون این دو ستاره در حال حرکت به سمت یکدیگر هستند، ما در یک دورههای زمانی خاص، فقط پدیده تقویت نور را میبینیم. یعنی در یک دوره زمانی، شدت نور زیاد میشود و به بیشترین مقدار میرسد، پس از آن، از شدت نور کم میشود تا به مقدار طبیعی خود میرسد و دوباره این چرخه تکرار میشود. البته این را هم تاکید میکنم که برخی از ستارگان در حالت عادی هم منحنی تغییرات شدت نور دارند اما شکل هیچکدام از این تغییرات نوری، همانند منحنی پدیده همگرایی گرانشی نیست. علاوه بر این همگرایی گرانشی مستقل از طول موج نور است. یعنی اگر ما یک چشمه نور داشته باشیم که نورهای آبی و قرمز و زرد و هر نور دلخواه دیگری را گسیل کند، الگوی یکسانی را در همه این نورها میبینیم زیرا همه فوتونها، یک مسیر را طی میکنند. به این ترتیب میتوان اثرات همگرایی گرانشی را از دیگر پدیدهها تشخیص داد. البته باید این نکته را هم در نظر داشت که روشها و فنونی دیگری نیز
وجود دارد که با استفاده از آنها میتوان تشخیص داد که کدام ستاره به ما نزدیکتر است و کدام ستاره از ما دورتر که البته در مورد پدیده همگرایی گرانشی در منظومههای دوتایی که ما آنها را «Self Lensing» نامگذاری کردیم. اجرامی مانند سیاهچالهها از خود نوری ندارند و در نتیجه در هنگام گذر، وقتی که از جلو ستاره همدم خود عبور میکنند، باعث تقویت نور آن میشوند و در نتیجه در هر دور چرخش، نور ستاره تقویت میشود و دوباره به حالت عادی برمیگردد. بنابر این در اینگونه موارد، ستاره جلویی هیچ نوری ندارد. شما در صحبتهای خود بارها از ستارگان رشته اصلی نام بردید. اگر امکان دارد ستاره رشته اصلی را به شکل خلاصه برای ما تعریف کنید. ستارههای رشته اصلی ستارههایی هستند که روند طبیعی زندگی و عمر خود را طی میکنند. برای تشبیه میتوان ستاره را به یک انسان همانند کرد و گفت همانگونه که یک انسان متولد میشود و پس از مدتی به یک وضعیت ثابت و پایدار میرسد، یعنی یک زندگی ثابت و طبیعی دارد، ستارگان هم در بخش زیادی از طول عمرشان از نظر دینامیکی و نوری که تولید میکنند، در یک وضعیت تعادلی قرار دارند. در این حالت میگوییم
ستاره در رشته اصلی قرار دارد. ولی زمانی که ستاره پیر میشود، از رشته اصلی خارج میشود و وضعیتی کاملا ناپایدار پیدا میکند. یعنی متورم میشود، نوسان میکند و تغییرات نوری شدیدی دارد و به همین دلیل هم از رشته اصلی ستارگان خارج میشود. کسانی که ستارگان را رصد میکنند، از کجا متوجه میشوند یک ستاره مانند خورشید در رشته اصلی ستارگان جای دارد و ستاره دیگر در رشته اصلی نیست؟ ستارگانی که مانند خورشید در روند طبیعی عمر خود قرار دارند و ستارگان پایداری هستند، نوسانهای بسیار کوچکی دارند. اگر دوباره به مثال انسان برگردیم، انسان طبیعی از لحاظ وضعیت فیزیولوژیک خود طی یک روز یا یکماه و یکسال دچار هیچگونه تغییر و تحول شدید و چشمگیری نمیشود، یعنی بهلحاظ بیولوژیک پایدار است. به همین ترتیب ستارگان رشته اصلی از لحاظ دینامیکی پایدار هستند و تعادل دارند ولی وقتی که پیر شدند، از رشته اصلی خارج میشوند و شروع میکنند به نوسانهای شدید. یعنی اگر به ستارهای که از رشته اصلی خارج شده است نگاه کنید، میبینید که با گذشت زمان، نورش بهشدت تغییر میکند. البته گاهی این تغییرات نوری متناوب و گاهی نامتناوب است. این
تغییرات از مهمترین مشخصههای ستارگان بیرون از رشته اصلی است. البته رنگ ستاره هم تغییر میکند. از آنجایی که دمای ستاره کم میشود، رنگ آن قرمز میشود. از مجموع این نشانهها میتوان دریافت که ستاره از رشته اصلی خارج شده است. ستارگان فشرده و متراکم مانند سیاهچالهها، ستاره نوترونی و کوتولهسفید چیست و چه تفاوتهایی با هم دارند؟ پایان عمر ستارهای که پیر و از رشته اصلی خارج شده است، ممکن است به شکلهای متفاوتی رقم بخورد. هنگامی که یک ستاره تمام عنصرهای انرژیزای خود را مصرف کرد، پیر میشود و میمیرد. در حالت عادی هسته عنصرهای سبکی که در این ستارهها هستند، در اثر همجوشی، با هم ترکیب شده و هستهها و عنصرهای سنگینتری را تولید میکنند، برای مثال از همجوشی چهار هسته هیدروژن، یک هسته هلیوم پدید میآید. به همین ترتیب با همجوشی این عنصرها، عنصرهای باز هم سنگینتر دیگری پدید میآید تا اینکه به آهن میرسیم. عنصر آهن از لحاظ فیزیک هستهای، پایدارترین عنصر است و این عنصر نمیتواند با همجوشی با عنصرهای دیگر، عنصرهای سنگینتری را تولید کند. در این حالت مرکز ستاره کمکم سرد میشود و ستاره دچار فروریزی یا
فروپاشی یا رمبش (collapse) میشود. پس از آنکه ستاره رمبش کرد، اگر جرمش از یک حد مشخصی بیشتر باشد، لایههای بیرونی ستاره به فضای اطراف پرتاب و مرکز آن به یک سیاهچاله تبدیل میشود. این سیاهچاله ویژگیهای منحصربهفردی دارد، از جمله اینکه بهدلیل جرم و چگالی بسیار زیاد، هیچ نوری از آن خارج نمیشود و به همین دلیل به آن سیاهچاله میگویند. ولی اگر جرم ستاره از آن حد مشخص کمتر باشد، به ستاره نوترونی تبدیل میشود؛ یعنی ستارهای که فقط از نوترون ساخته شده است. اگر جرمش باز هم کمتر باشد، به کوتولهسفید تبدیل میشود. در این مورد خاص، همدم آن ستاره رصدشده، یک کوتولهسفید است. گفتید وجود یک ستاره پرجرم در جلو باعث میشود نور ستاره پشتی خمیده و تقویت شود. اکنون سوال پیش میآید که آیا با توجه به ویژگیهای این نور خمیده و تقویتشده میتوان به ویژگیهای ستاره پشتی و تقویتکننده نور پی برد؟ اتفاقا یکی از مهمترین کاربردهای چنین رصدها و مشاهدات این است که با استفاده از میزان تقویت نور و دوره تناوب، به جرم ستاره پیببریم. با این توصیفات، این روش تکنیک جدیدی برای بررسی اجرام تاریک آسمان محسوب میشود. ما در
مقاله خود که در نشریه «رویال استرونومیکال سوسایتی» (The Royal Astronomical Society) منتشر شد، به همین موضوع پرداختیم. این مجله شناختهشدهترین و قدیمیترین محله نجوم است و از سال 1820، پیوسته منتشر میشود. بعدها که دانشمندان آمریکایی مقاله ما را خواندند، با استفاده از دادههای ماهواره کپلر و ارزیابی این دادهها، مقالهای را در نشریه ساینس منتشر کردند و گفتند رصدها و مشاهدات تجربی پیشبینی ما را تایید میکند. شما که این پدیده را به شکل نظری پیشبینی کرده بودید، چرا برای تایید تجربی و عملی آن، خودتان اقدام نکردید؟ همانگونه که گفتم برای تایید تجربی این پیشبینی، باید از دادههای تلسکوپ فضایی کپلر استفاده کرد. در مورد این پژوهش خاص باید گفت دادههای تلسکوپ کپلر در دسترس همه است و همگان به شکل آزادانه میتوانند از این اطلاعات استفاده کنند. اما نکته بسیار مهم این است که حجم دادهها بسیار زیاد است و برای دسترسیداشتن به این حجم اطلاعات بسیار زیاد، لازم است که ما اینترنت پرسرعت در اختیار داشته باشیم. من بارها و بارها به مسوولان دانشگاه تاکید کردم ما به اینترنت پرسرعت احتیاج داریم و لازم است که
اینترنت پرسرعت در اختیار استادان باشد زیرا پهنای باند اینترنت برای پژوهشهایی از این نوع کافی نیست. اما متاسفانه تاکنون این امکان برای ما فراهم نشده است. یعنی میخواهم تاکید کنم مقالهای که دانشمندان آمریکایی در نشریه ساینس منتشر کردند، مقاله چندان سنگین و مهمی نبود و ما خودمان هم میتوانستیم آن را در ایران تولید کنیم، اما متاسفانه امکانش برای ما فراهم نیست. ما چیز چندان دشواری از آنها نمیخواهیم، ما فقط میخواهیم امکانی را برای ما فراهم کنند که ما هم بتوانیم از این دادهها استفاده کنیم و برای این کار هم لازم است که پهنای باند اینترنتی وسیع که در همه مراکز علمی استفاده میشود، در اختیار داشته باشیم که متاسفانه برایمان فراهم نیست. ولی مسوولان تاکید میکنند که برای مراکز علمی و دانشگاهها پهنای باند وسیعی فراهم میکنند که به آسانی بتوانند به فعالیتهای علمی خود بپردازند. متاسفانه اینگونه نیست. اینترنت خانه من سریعتر از اینترنت دانشگاه است. ولی تا جایی که گفته شده و من شنیدهام، برخی از مراکز علمی مانند مرکز پژوهشهای دانشهای بنیادی (IPM)، به دلیل آنکه باید با مراکز علمی
بینالمللی در ارتباط باشند، پهنای باند وسیعی در اختیار دارند. متاسفانه اینگونه نیست. من عضو کمیته علمی IPM هستم و در جلسههای این مرکز شرکت میکنم. در یکی از جلسههای اخیر این مرکز، یکی از موضوعاتی که مطرح شد این بود که نمیتوانند دادهها را از سرن دریافت کنند، یعنی برای دریافت دادههای سرن باید دادهها و اطلاعات را دانلود کنند که مدتزمان زیادی طول میکشد و تا آنها این اطلاعات را دریافت کنند، گروههای دیگر اطلاعات را دریافت کرده و همه بررسیهای آماری و کار تجزیه و تحلیل اطلاعات را انجام میدهند و فرصتی باقی نمیماند که گروههای ما کار جدیدی انجام دهند. این مشکل کلی در همه پژوهشگاهها و دانشگاهها است و مختص یک دانشگاه یا یک مرکز پژوهشی نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.