|

نقش تاثیر‌گذار ایران در آینده خاورمیانه

رامی جی. خوری. مترجم: محمد حاجی‌محمدی .مدیر بخش بین‌الملل دانشگاه آمریکایی بیروت

تا چند ماه گذشته شاهد درگیری، خشونت و اختلافات سیاسی در خاورمیانه بودیم. جنگ، ترورهای روزانه و شورش، ویژگی اصلی بسیاری از حوزه‌های منطقه بود. نقطه مرکزی این خشونت‌ها مناطق وسیعی از لبنان، سوریه و عراق بود. این مناطق به‌خاطر امکان دسترسی و سهولت انتقال سلاح و جنگجو، به عرصه عملیاتی جنگجویان تبدیل شده بود. از سال گذشته، با کم شدن درگیری‌ها در سوریه و عراق و بعد از اینکه بمب‌گذاری‌های گسترده در لبنان جان ده‌ها نفر را گرفت، از شدت خشونت‌ها و درگیری‌های منطقه کاسته شد. محل و اهداف بمب‌گذاری‌های لبنان نشان‌دهنده بازیگران اصلی در لبنان برخی گروه‌ها و حامیان منطقه‌ای آنهاست. مرگ ده‌ها نفر در سفارت ایران، مراکز عمومی و نقاط مرکزی سیاسی حزب‌الله، از یک‌سو و همچنین کشف خودرو بمب‌گذاری‌شده در غرب بیروت که تحت نفوذ هواداران سعید حریری مورد حمایت عربستان سعودی بود از سویی دیگر، باعث نگرانی رهبران سیاسی هر دو گروه شده بود. اما به نظر می‌رسد که از آن زمان به بعد از برخی جهات منطقه در حال پیشرفت بوده است و ارتباطات منطقه‌ای به‌ نحوی تغییر کرده است. همان‌گونه که از خیلی وقت پیش‌تر، پیش‌بینی می‌کردم، نشانه‌های جدی دال بر تغییر و بهبود دو رابطه از سه رابطه بسیار حائز اهمیت میان کشورهایی که شکل‌دهنده آینده خاورمیانه است، وجود دارد. اولی رابطه ایران و ایالات‌متحده در متن مذاکرات بین ایران و 1+5 (پنج عضو دایم شورای امنیت سازمان ملل و آلمان) بر سر برنامه هسته‌ای ایران و تحریم‌ها علیه ایران است و دیگری رابطه بین ایران و عربستان. (سومین رابطه حیاتی رابطه عرب- اسراییلی است که تا آشکار‌شدن فعالیت جدی برای بهتر شدن روابط از نظر تاثیرگذاری بر آینده خاورمیانه در جایگاه آخر قرار می‌گیرد.) مذاکرات بین ایران و 1+5 اکنون در مرحله نهایی خود قرار دارد و طرفین در حال آماده‌سازی توافق‌نهایی برای از بین‌بردن تحریم‌ها و همچنین به رسمیت‌شناختن غنی‌سازی اورانیوم برای مصالح صلح‌آمیز ایران هستند. اولین بازخورد این قضیه، دعوت عربستان سعودی از وزیر امور خارجه ایران برای بازدید از ریاض است. این دو پیشرفت قابل تحسین است و زمینه‌ساز کاهش تنش‌ها و بازگشت خاورمیانه به حالت معمول و ثبات خود است. این دو جریان سیاسی که بخش‌های عمده آنها با هم پیش می‌روند و ایران در هر دو آنها مرکزیت دارد، وجه مشترک بزرگی با هم دارند: تنش‌های سعودی-ایرانی و ایرانی- غربی بر اساس معیارهایی شکل‌گرفته که حقیقی نیستند. این تنش‌ها بیش از اینکه نتیجه تهدید واقعی و قابل لمس طرفین برای همدیگر باشد، بازتاب‌دهنده نگرانی اغراق‌شده طرفین از تهدید طرف مقابل است. این برداشت‌ها از طرفین در وهله اول نتیجه ناامنی‌های سیاسی و در مرحله گسترده‌تر ماحصل غرور طرفین است. اگر در برخورد با این مسایل ذکاوت به‌کار برده شود این نتیجه حاصل خواهد شد که ایران از یک‌سو تلاش خواهد کرد تا از فاصله و مناقشات خود با 1+5 بکاهد و از سوی دیگر در پی آن خواهد بود رابطه ایرانی- سعودی را به حالت معمول خود برگرداند و از تنش‌ها کاسته شود. من بر این باورم که بین عربستان و ایران هیچ تضاد و مناقشه واقعی وجود ندارد، چرا که از نظر نظامی و استراتژیک این دو تهدیدی علیه هم به شمار نمی‌روند. اگر از منظر تاریخی به رابطه ایران و عربستان بنگریم به این نکته پی ‌خواهیم برد که این دو تنها زمانی که احساس کرده‌اند طرف مقابل در تلاش برای تقلیل تاثیر ایدئولوژیک آنهاست، شروع به واکنش علیه طرف مقابل کرده‌اند. تهران و ریاض دو قدرت منطقه‌ای هستند که باید قادر باشند از منافع استراتژیک خود در منطقه محافظت کنند. آنها می‌توانند این مهم را به بهترین نحو با رابطه متقابل و با از بین‌بردن تنش‌ها انجام دهند و باعث توسعه بیشتر اقتصادی- اجتماعی همه افراد دیگر منطقه شوند. در مقیاس کوچک‌تر، توافق بر سر چارچوب امنیت منطقه و ارتباط ایران و عربستان می‌تواند شبیه توافق هلسینکی بین ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی در دهه 70میلادی باشد. شرایط مشابهی برای رابطه ایران- غرب و ایران- 1+5 صادق است. بهتر این است که روابط طرفین بر اساس احترام متقابل استوار باشد و بر منافع اقتصادی و تجاری که برای همه مفید است، تاکید کنند. (شبیه مسیری که ترکیه در سه دهه اخیر در پیش گرفته است). با توجه به قابلیت‌های انسانی و مادی فوق‌العاده‌ و ارتباطات گسترده منطقه‌ای، ایران بهتر است یکی از ارکان تعامل غرب در خاورمیانه باشد. در صورتی که رابطه ایران- عربستان و ایران-غرب از حالت مقابله به همزیستی مسالمت‌آمیز و همکاری‌های فعال دو طرف- آنچنان‌که من امیدوارم- تبدیل شود، آنها می‌توانند تاثیر بسیار زیاد و مثبتی بر شرایط کل منطقه عرب داشته باشند. در نتیجه رابطه مسالمت‌آمیز طرفین، قبل از هر چیز شاهد تغییرات مهمی در جهت بهترشدن مسایل داخلی و دوجانبه در لبنان، سوریه و عراق خواهیم بود. اگر همزیستی مسالمت‌آمیزی را که خواسته بیشتر شهروندان این کشورهاست در پیش بگیرند، کشور‌های رنج‌دیده- لبنان، سوریه و عراق- بیشترین دستاورد را خواهند داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.