|

نگاهی به کتاب «ایران و دنیای جدید»

مباحثی در نقد فرهنگ عمومی

پریسا توکلی

در مقدمه کتاب «ایران و دنیای جدید» برخی نکات به‌صورت اجمالی مورد توجه قرار گرفته است: «شاید کار روشنفکری بیش از هر چیز با انتقال دانش، ارزش‌ها و اندیشه‌های جدید به جامعه، نقد فرهنگ عمومی، شناختن مسایل و ارایه راهکارهایی برای رفع آنها، تلاش برای استقرار عقل‌گرایی و استدلال‌گرایی و... تعریف شود و این، با به‌کارگیری زبانی ساده (نه ساده‌سازی مسایل) و بیانی به دور از ابهام و پیچیدگی، پرهیز از سیاست‌زدگی و... می‌تواند مسیر روشنگری و حقیقت را هموار سازد تا بتوان به تغییر و دگرگونی پایداری (در سطح فرهنگی) امیدوار بود. از این‌رو شاید یکی از نقص‌ها و کاستی‌های جریان‌های روشنفکری در ایران‌، غفلت‌ورزیدن از کارهای منظم‌، درازمدت و هدفمند و برگزیدن راه‌های میان‌بر و کوتاه‌مدت باشد‌. زیرا کار روشنفکرانه موثر (و در جهت اصلاح فرهنگی) به صبر‌، نظم و پیگیری بسیاری نیازمند است و یک‌شبه به نتیجه نخواهد رسید.» کتاب «ایران و دنیای جدید» شامل گزیده‌ای از گفت‌وگوهای محمد صادقی (روزنامه‌نگار) با محمدعلی اسلامی ندوشن، مصطفی ملکیان، فضل‌الله رضا، علی فردوسی، احسان شریعتی و... است. اندیشمندان و فرهنگ‌مدارانی که در زمینه‌های مختلف از دانش و تخصص برخوردارند و همواره دغدغه اصلاح فرهنگ و جامعه را داشته‌اند. علی فردوسی در این کتاب مباحث مهمی را درخصوص جریان چپ در ایران و حزب توده مطرح کرده، مباحثی در پیوند با تاریخ و ادبیات معاصر اما در وهله اول شناخت کم‌نظیر او از تاریخ سیاسی و به همین ترتیب ادبیات چپ جلب توجه می‌کند. زوایای متعدد بحث را با تمرکز بر افکار دو شخصیت اثرگذار (احسان طبری و تقی ارانی) باز کرده و از این نقطه به تحلیل مسایل فکری و روشنفکری دهه‌های اخیر می‌پردازد: «حق با مارکس بود وقتی می‌گفت تنها چیزی که نیست مارکسیست است. فکر کنم همین اندازه کافی باشد تا نشان دهد که تعریف طبری، حزب توده و اغلب سازمان‌های چپ در ایران که آن را به علم مبارزه طبقاتی از طریق یک تشکل شبه‌نظامی حزبی تقلیل داده بود موجب راندن بسیاری از روشنفکران از آن شده بود که حاضر به خدمت در چنین برداشتی نبودند. من به نوبه خودم فکر می‌کنم که این گره‌زدن سوسیالیسم به تحزب گرچه در شوروی و چین موجب به قدرت‌رسیدن مارکسیست‌ها شد، در نهایت مانع از پویایی آن، هم در حیطه اندیشه و هم در حیطه‌ تمرین و تجربه در یافتن اشکال غیرحزبی مبارزه شد و سرانجام منجر شد به افول مارکسیسم.» علی فردوسی در بررسی افکار طبری و ارانی گرفتار ذهنیت جدید درباره مارکسیسم نشده ولی از واقعیات تاریخی هم چشم نمی‌پوشد. در حقیقت او، قواعد بحثی علمی را پیش‌روی ما می‌گذارد تا به تفاوت‌های محتوایی «مارکسیسم» و «مارکسیسم-لنینیسم» پی ببریم. در بخش دیگری از این کتاب، گفت‌وگویی مفصل با مصطفی ملکیان آمده است. ملکیان در این گفت‌وگو به سوالاتی درباره کویریات، نگاه شریعتی به تاریخ و موضوعاتی از این قبیل جواب می‌دهد. این گفت‌وگو یکی از چالشی‌ترین مباحث کتاب و شامل جدی‌ترین نقدها به پروژه شریعتی است. در بررسی آثار شریعتی پاره‌ای از مدعیات شریعتی عینا نقل شده (همچنین در گفت‌وگو با احسان شریعتی) تا روند بحث دقیق‌تر پیش برود. ملکیان با استدلالی منطقی، تقسیم‌بندی‌ شریعتی از آثارش را در سه بخش (اجتماعیات، اسلامیات و کویریات) غلط ارزیابی کرده و با صراحت نقدهایش را درباره آثار او مطرح می‌کند. ضعف‌های فکری، علمی و خطاهایی که در آثار شریعتی وجود دارد بنا بر اظهارات ملکیان که همیشه با وسواس به مسایل فکری نظر دارد سوالات زیادی را برای خواننده ایجاد می‌کند. سوالاتی که بعد از اتمام گفت‌وگو ذهن خواننده را درگیر می‌کند. در ادامه این گفت‌وگو احسان شریعتی هم به سوالاتی درباره کار فکری شریعتی و نقش او در خط مبارزه جواب داده است. مطالعه همزمان این دو گفت‌وگو خواننده را در انتها با دو چهره متفاوت از شریعتی روبه‌رو و جمع‌بندی را هم آسان می‌کند! شریعتی عاشق یا شریعتی انقلابی، کدام‌یک؟ نهایتا شریعتی کویریات برای نسل کنونی قابل اعتناتر و ماندگارتر است. بررسی مساله «اصلاح فردی، اصلاح اجتماعی» هم یکی دیگر از مباحث کتاب است. رامین جهانبگلو، علی فردوسی و فریدون مجلسی نظرات خود را در این‌باره بیان کرده‌اند. گفت‌وگو با محمدعلی اسلامی ندوشن و ابوطالب میرعابدینی هم که از چهره‌های مطرح ادبیات کشور هستند بخش دیگری از این مجموعه است. نکته قابل توجهی که در این کتاب مشاهده می‌شود، توجه به «کلاس درس» و روش تدریس استادان نامداری مانند غلامحسین صدیقی، حمید عنایت، ناصر کاتوزیان، محمدعلی همایون کاتوزیان، مهدی بازرگان و عبدالحسین زرین‌کوب است که در قیاس با وضعیت دانشگاه‌ها و وضعیت کنونی علم در ایران ابتکاری درخور تحسین است. سیر زندگی «فریدون مجلسی» نویسنده، مترجم و دیپلمات قدیمی تحت عنوان حکایتی از سالن دوم و سیر زندگی «فضل‌الله رضا» استاد برجسته ایرانی که در محافل علمی جهان هم یک چهره شناخته‌شده‌ است از دیگر بخش‌های خواندنی این کتاب است. خواننده در این بخش با نگرش علمی و فکری پروفسور رضا که در دانشگاه‌های سوربن پاریس، ام‌آی‌تی آمریکا، پلی‌تکنیک زوریخ و... سابقه تدریس دارد بهتر آشنا می‌شود. انسانی که عمر خود را صرف مطالعات علمی کرده و با وجود تحصیل و نظریه‌پردازی در رشته الکترونیک، تحقیقات وسیعی نیز در زمینه ادبیات فارسی انجام داده: «من در غرب در حدود 50سال کارهای علمی کرده‌ام و با آنها هماورد شدم و خجل نیستم که در آنجا با استادانی که معاشر بودیم، من هم به‌عنوان یک ایرانی نشان دادم که کارهایی را می‌شود انجام داد، مقالاتی را می‌شود نوشت و کتاب‌هایی را می‌توان منتشر ساخت» در این کتاب او از انگیزه‌ها و هدف‌های زندگی‌اش می‌گوید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.