روایت افسانه ماهیان از «همهوایی»:
منتظر واکنشهای تند بودم
فرزانه ابراهیمزاده: افسانه ماهیان میگوید «همهوایی» یک نمایش مستند نیست، هرچند درباره سهزنی نوشته و اجرا شده که همه ما آنها را میشناسیم و در کنارشان زندگی کردیم. به بهانه اجرای همهوایی در تالار حافظ از او درباره ویژگیهای این نمایش پرسیدیم. تئاتر مستند از آنگونه تئاترهایی است که یکی، دوسالی در میان هنرمندان تئاتر مورد توجه قرار گرفته و به آن میپردازند. کار شما هم بهنوعی در اینگونه دستهبندی میشد؟ از نظر خودم نه. چون تعریف تئاتر مستند کلا متفاوت است. این تئاتر بهلحاظ تحقیق و مطالعاتی که مهین صدری بر اساس شخصیتهای مستند در جامعه انجام دادند، مستند است. اما بعد از انتخاب این سهشخصیت مهین صدری بخشی از برداشت شخصی خودش و من بهعنوان کارگردان را وارد داستان کرد. در نتیجه، این کار در قالب تئاتر مستند نمیگنجد چون واقعا تئاتر مستند مولفههای دیگری برای مستندشدن دارد و در قالب و فرم اجرای ما نمیگنجد. به همین دلیل هم هست که ما نامهای اصلی کاراکترها را نمیآوریم. چون وقتی شما اسم کاراکتر را میآورید کلمه به کلمه مهم است. شما الان خبرنگارید و با من مصاحبه میکنید و
میگویید افسانه ماهیان این جمله را گفت و من میتوانم بهعنوان یک شخص مدعی باشم که این جمله را نگفتهام و شما باید پاسخگو باشید یا برعکس. در این کار هم جاهایی این کار را کردیم چون ما جزییات این افراد را نداریم مثلا فیلم دادگاههای شهلا وجود داشته اما اطلاعات ما از کودکی و جنگ براساس تخیل نویسنده بوده و خانم صدری برای خط و ربط نمایشنامه این کار را کردهاند و در تعریف تئاتر مستند نمیگنجد. ایده نمایش از مهین صدری بود؟ بله. ایشان قرار بود سه سال قبل این کار را انجام دهند و در صحبت با ایشان پیشنهاد این طرح را به من دادند و ایشان تقریبا 15 ورژن نوشت. قرار بود پنج کاراکتر باشند و بعد دیدیم همین سه کاراکتر هم کافی است. با آنکه متن مهین صدری خیلی روان است اما به نظرم کارگردانی این متن خیلی سخت است. در حقیقت جز بازی و متن خوب، این کارگردانی است که به چشم میآید. خیلی. این وظیفه کارگردان است که بتواند چیزی که بهعنوان نوشته و دیالوگ وجود دارد را زندگی ببخشد و به تصویر بکشد. کارگردانی مونولوگ اساسا کار سختی است. ما شیوههای مختلفی را اتود کردیم و از ذهن گذراندیم تا به همراه آقای
شجاع طراح صحنه بتوانیم این فضا را درهمتنیده و یکدست و به همان ظرافت که خانم صدری در متن آورده نشان دهیم. همیشه هم گفتهام طراح صحنه در سروشکلدادن و جاندادن تصویرهایی که در ذهن کارگردان است مهم است اگر جز این باشد میتواند به کار لطمه بزند. در مورد ایدههای آقای شجاع یا ایدههایی که در ذهن من بود صحبت میکردیم و در نهایت به این فرم رسیدیم. سعی کردیم چیزی باشد که از متن بیرون نزند و درواقع خودنمایی نکند. چون خیلی وقتها میبینیم همهچیز چقدر زیباست ولی در خدمت کار میتواند خوب نباشد. سعی کردیم همهچیز با همان ظرافت انجام شود. مهین صدری یک اتفافی را در متن، حادث کرده و کدگذاری انجام داده بود. انتهای فعل یک پاراگراف از مونولوگهای بچهها به سر مونولوگ بعدی وصل میشود. سعی کردیم در اجرا هم در نحوه چیدمان به این کدگذاری برسیم. در بروشور نوشتهاید نخواستیم قضاوت کنید. رنگ صحنه از سه رنگ سیاه و سفید و خاکستری که خاکستری بر دیگر رنگها غالب است استفاده کردهاید. انگار خواستهاید از این نگاه بیطرف در طراحی صحنه استفاده کنید. به این خاطر که در طراحی صحنه آقای شجاع وسواس داشت که جای خاصی و چیز
خاصی را از لحاظ جغرافیایی و فرم رئالیستی در صحنه و لباس القا نکنیم. اینکه ببینیم اینجا کجاست. اینجا مثلا زندان است، پادگان است، این آشپزخانه حتی به شما تصویر نمیدهد که آشپزخانه رئالیستی است؟ سه میز و با قفسه و وسایل آشپزی است. زنانگی این زنها نکته بسیار مهمی بود. خواستیم ضیافتی ترتیب داده شود. سفرههای نمادین که نماد زنانگی، عشق است اما هیچ غذایی در آن دیده نمیشود، این همان چیزی است که در این زنها ابتر مانده، مثل حلقههایی که روی بشقابهاست و این زندگی با کسی که دوست میداشتند کامل نشده و این عشق و عاطفه تقسیم نشده است. ایده آشپزی از کجا آمد؟ خانم صدری وقتی نمایشنامه را تکمیل کرد و با من صحبت کرد هیچ توضیحی در مورد صحنه نداد. اینکه موقعیت این سه کاراکتر کجاست هیچ توضیحی ندادند و ایده آشپزی و آشپزخانه در اجرا شکل گرفت. حتی از خانم صدری پرسیدم چطور این را تصویر کردهاید و ایشان گفتند که به من میسپارند. این سه زن، سه غذای مختلف تهیه میکنند و بهجز حلوا، غذاها را دور میریزند. برایم جالب بود یکی غذا، یکی دسر و یکی غذای متفاوت میپزد. این هم با منظور انتخاب شده بود؟
بله. مهم بود که کاراکترها چه غذایی میپزند. لیلا یک زن مدرن امروزی است، درست است که ممکن است با شهلا جاهد کمی متفاوت باشد اما او از یک جنس دیگر بوده است. خانم دوران هم کلا به لحاظ نسلی یک نسل قبلتر است و نوع زندگی و منش متفاوتی دارد. برایمان مهم بود که چه غذایی میپزند. ما کیک را در نظر گرفتیم و هر روز با تمام جزییات این پختوپز را تمرین میکردیم. یکبار مهین صدری گفت میدانید کوهنوردها کیک صعود دارند؟ واقعا نمیدانستیم. کوهنوردها وقتی صعود میکنند کیک صعود را که خیلی معروف است دارند و وقتی یک نفر در کوه گم میشود این کیک را میپزند اما نمیخورند. برای شهلا میخواستیم غذایی بپزد که گوشتی باشد و خیلی رنگوبو داشته باشد و حرارت داشته و شبیه به شخصیت خودش باشد. در انتهای نمایشنامه که گفته میشود اینجا دارالرحمه است یعنی سفرهها به سه قبر تبدیل میشود. به این نتیجه رسیدیم برای کاراکتر خانم دوران بهترین چیز، پختن حلواست و دیس حلوا روی قبر شهید دوران قرار میگیرد. ضمن اینکه حلوایی که پخته میشود غذا نیست و بهعنوان غذای زندگی نیست. میتواند تمثیلی برای آن دو نفر هم باشد؟ بله برای خود من
قبرهای شهلا و لیلا بود. احساس میکردم باید با نقش لیلا اسفندیاری احساس نزدیکی کنم اما با دو نقش دیگر بیشتر نزدیک شدم. بهخصوص همسر شهید دوران با بازی الهام کردا. دلیلش این است که (شهلا و لیلا) پر از نقطهضعف هستند و نقاط قوت هم دارند. در مورد شخصیت همسر دوران نقطهضعفی دیده نمیشود. یک زن با تمام صبوری و عشق و با یک قدرت در سکون و آرامش، نقطه خالی زندگیاش را پر میکند و کسی که دوستش داشته و عاشقش بوده مدت کمی با هم زندگی میکنند و او شهید میشود و این زن میماند. هیچگاه فکر کردهایم چه اتفاقی در زندگی بازماندگان شهدای جنگ میافتد؟ به زبان راحت است که میگوییم کسی سه فرزندش را در جنگ از دست داده است. این است که شما این شخصیت را تقدیس میکنید. شهلا هم یک جنبه شلوغ و ژورنالیستی داشت. یادم هست هرجا میرفتید چند سال از شهلا در صفحه اول روزنامهها نام برده میشد و کاراکتر عجیبی هم داشت. حتی عکسها و حالت دستهایش را که میبینید شک میکنید که آیا بازیگر بوده است؟ لیلا هم یک زن کوهنورد است که در کنار دو شخصیت دیگر کمرنگتر است. این احساس شما به خاطر ویژگیهای کاراکتر است. بهخاطر
تمرینهای زیادی که داشتید این تصور به وجود میآید که کسی دیگر نمیتوانست این نقشها را بازی کند. هم به این خاطر و هم بهخاطر شناخت من از این بازیگران است. مثلا با خانم کردا کار کردهام و میدانستم در این نقش به خوبی دیده خواهد شد. ابتدا خودش تعجب کرد که قرار است این نقش را بازی کند. در مورد ستاره اسکندری هم همینطور که قدرت بازی ایشان را از سالهای دور در کارهای دکتر رفیعی و نقشهای خاص میدانستم. اینها همه سلیقه است، شاید کسی دیگر اگر این کار را کارگردانی میکرد بازیگران دیگری را استفاده میکرد. اما در مورد سارا بهرامی میخواستم بازیگری از نسل جوانتر استفاده کنم. به این دلیل که لیلا را اگر هرطور دیگری در نظر بگیریم میتواند نمایندگی کند و به نسل دهههای 60 و 70 نزدیکتر است؛ از نوع پوشش تا سرکشیهای دخترانهای که کاراکترهای نسل جوان دارند. این است که ترجیح دادم کسی باشد که بتواند یک مقدار معرف این جنس از شخصیت هم باشد. صحنه اعدام شهلا برای خودم صحنه هولناکی بود و تا چند روز به آن فکر میکردم. ما سعی کردیم از میزانسنهای اوراکت و درشت استفاده نکنیم و همه چیز خیلی نرم اتفاق
بیفتد. میدانم خانواده شهید دوران قرار است برای دیدن کار بیایند. خانواده مقتول با پسرشان آقای یاریار و فوتبالیستها برای دیدن کار آمده بودند. قصد قصه این است که گفته شود اعدام کار خوبی نیست و باید فرهنگسازی شود. واکنشهای منفی نداشتید؟ خیر اتفاقا خودم منتظر واکنشهای تند بودم اما بعد انسانی باید در نظر گرفته شود. خوشبختانه واکنش تند یا متعصبانه نداشتیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.