|

جایگاه توانبخشی در آموزش کودکان کم‌شنوا

چه باید کرد؟

زهرا جعفری . رییس انجمن علمی شنوایی‌شناسی ایران، دانشیار دانشگاه علوم پزشکی ایران (دانشکده علوم توانبخشی)

برخلاف دهه‌های گذشته که تصویر افراد کم‌شنوای حسی-عصبی در ذهن عوام، افرادی با مشکلات عدیده گفتاری بود که برای برقراری ارتباط با دیگران و تفهیم پیام، وابسته به زبان اشاره و حرکات بدنی بودند، در دو دهه اخیر، فناوری وسایل تقویت‌کننده صوتی و پروتزهای قابل کاشت به اندازه‌ای توسعه یافته است که به جرات می‌توان گفت در صورت تشخیص به‌موقع کم‌شنوایی در نوزادان (قبل از سه‌ماهگی) و شروع به استفاده مفید از سمعک یا کاشت‌های شنوایی (قبل از شش‌ماهگی)، می‌توان برای اکثر کودکان کم‌شنوا، دسترسی به زبان و گفتار مادری و تحصیل در مدارس عادی و نظام آموزشی مرسوم را انتظار داشت. اما برای دستیابی به این مهم که منتهای آرزوی اکثر والدین کودکان کم‌شنواست، پیش‌نیازهایی لازم است که استفاده مفید از فناوری به روز وسایل کمک‌شنوایی، تنها یکی از آنهاست. از سایر عوامل مهمی که برای دستیابی به استقلال نسبی کودکان در برقراری روابط اجتماعی مطلوب حایز اهمیت هستند، می‌توان به تشخیص کم‌شنوایی قبل از سه‌ماهگی، استفاده از وسایل کمک‌شنوایی قبل از شش‌ماهگی، دریافت مشاوره صحیح و حمایت روانی-عاطفی از خانواده (به‌ویژه مادر) و استفاده مفید از جلسات و برنامه‌های توانبخشی شنوایی، گفتار و زبان در طولانی‌مدت تا دستیابی به مهارت‌های زبانی و گفتاری مطلوب و قابل مقایسه با کودکان هنجار اشاره کرد. در واقع در این مسیر طولانی و دشوار که همراهی و خستگی‌ناپذیری خانواده به ویژه مادر، رکن اصلی است، تهیه وسایل کمک‌شنوایی مناسب شامل سمعک یا کاشت‌های شنوایی، تنها بخش آغازین این مسیر است و اگرچه از اهمیت بسزایی برخوردار است، اما تنها در کنار آموزش‌های مناسب اعضای خانواده برای شکل‌دادن به دنیای صوتی جدید کودک و حضور مستمر کودک و مادر در جلسات توانبخشی شنوایی و کسب مهارت‌های ارتباطی مناسب می‌توان به آینده ارتباطی مطلوب وی یعنی سخن گفتن به زبان مادری و استقلال نسبی در برقراری ارتباط، امیدوار بود. می‌دانیم که زبان و گفتار به‌عنوان عالی‌ترین ودیعه الهی به انسان، تنها از طریق شنیدن و گوش‌دادن، آن هم نه به یکباره، بلکه از آغاز تولد تا سه‌الی‌پنج‌سالگی، از طریق تعامل با اطرافیان و کسب تجربه‌های محیطی متعدد، فراگرفته می‌شوند. در صورت وقوع کم‌شنوایی حسی-عصبی به‌ویژه از انواع مادرزادی، در کنار اهمیت استفاده مستمر کودک از وسایل کمک‌شنوایی، کسب این تجربه طولانی‌مدت با تکرار و تمرین بیشتری، لازم است و هیچ‌گاه وسیله کمک‌شنوایی به تنهایی نمی‌تواند جایگزین کاملی برای حس شنوایی آسیب‌دیده یا از دست‌رفته باشد. این اهمیت و ضرورت، زمانی دوچندان می‌شود که بدانیم شکل‌گیری سایر مهارت‌های شناختی از جمله حافظه، توجه متمرکز و پیوسته، خلاقیت، آینده‌نگری، تصمیم‌گیری، رویاپردازی، تفکر، دوراندیشی و مانند اینها، همه به نوعی یا به درجاتی به رشد و توسعه زبان ارتباطی و گفتاری وابسته‌اند و دست‌نیافتن مهارت‌های خوب گفتاری و زبانی، تنها فرد را از برقراری ارتباط با دیگران محروم نمی‌کند بلکه بر همه ابعاد زندگی فردی و اجتماعی وی تاثیر می‌گذارد. متاسفانه در کشور ما، به‌رغم پیشرفت‌های قابل قبول در حیطه شناسایی و تشخیص به‌موقع کم‌شنوایی و استفاده زودهنگام از وسایل کمک‌شنوایی، ضعف‌های عمده و عمیقی در زمینه آموزش و توانبخشی نوزادان و خردسالان کم‌شنوا وجود دارد که رفع آنها نیازمند برنامه‌ریزی و ایجاد اصلاحات عمده در روند ارایه خدمات توانبخشی و آموزشی به این کودکان از سوی مجریان امور و سازمان‌های ذی‌ربط است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.