|

پیشرفت‌های پزشکی ایران در حوزه کاشت حلزون شنوایی در گفت‌وگو با «مسعود متصدی»

پلی برای ارتباط دنیای درون و بیرون

بنفشه پورناجی

«هلن کلر»، نویسنده نامدار آمریکایی که در کودکی بر اثر ابتلا به بیماری مننژیت، بینایی و شنوایی خود را از دست داد، می‌گوید: «ناشنوایی از نابینایی بدتر است؛ زیرا نابینایی، فرد را از دیدن محروم می‌کند، اما ناشنوایی سبب قطع ارتباط شخص با مردم می‌شود.» اهمیت و حساسیت دستگاه شنوایی به این دلیل است که فرآیند زبان‌آموزی در دوران نوزادی، از سیستم شنوایی نشأت می‌گیرد تا جایی که فرد ناشنوای مادرزادی (که تجربه‌ای از شنیدن اصوات ندارد)، در صورتی که عمل کاشت حلزون شنوایی را انجام ندهد، نه‌تنها تا آخر عمر از نعمت شنوایی، بلکه از قدرت تکلم نیز محروم خواهد ماند. خوشبختانه پیشرفت‌های اخیر در حوزه پزشکی، به‌ویژه در حیطه جراحی گوش و کاشت حلزون شنوایی، به یاری کودکانی آمده که از بدو تولد دچار ناشنوایی هستند. این فناوری همچنین به افراد کم‌شنوا و ناشنوایی که بر اثر صدمات، تومور یا مننژیت، شنوایی خود را از دست داده‌اند، کمک می‌کند تا دوباره شنوایی خود را بازیابند و بتوانند با دنیای بیرون ارتباط برقرار کنند. «سومین کنگره بین‌المللی کاشت حلزون شنوایی و علوم وابسته» از 20 تا 22 اردیبهشت‌ماه با حضور متخصصانی از آمریکا و اروپا در هتل اسپیناس تهران برگزار ‌شد. به همین مناسبت با پروفسور «مسعود متصدی‌زرندی»، رییس این کنگره در مورد پیشرفت‌های پزشکی ایران در حوزه کاشت حلزون شنوایی، جایگاه ایران در منطقه و وضعیت فعلی داوطلبان کاشت حلزون گفت‌وگو کردیم. با ما همراه باشید. ‌‌‌ ‌ جناب پروفسور، سابقه کاشت حلزون شنوایی از چه زمانی آغاز شد؟ از سال 1980 ساخت پروتزهایی که بتوان به کمک آن امواج الکتریکی را به صوت تبدیل کرد، به‌طور آزمایشی و با هدف کمک به ناشنوایان آغاز شد. هرچند متخصصان در ابتدا اعتقاد داشتند این شیوه عملی نیست و به آینده این روش امیدوار نبودند، فناوری ساخت پروتزهای شنوایی طی سال‌های پس از 1980 با سرعت پیشرفت کرد تا جایی که امروزه در سراسر دنیا عمل کاشت حلزون شنوایی به یکی از مهم‌ترین جراحی‌ها برای درمان ناشنوایانی که نمی‌توانند از دیگر روش‌های کمک‌شنوایی مانند سمعک استفاده کنند، تبدیل شده است. ‌ عمل کاشت حلزون در ایران از چه زمانی آغاز شد؟ اولین عمل جراحی کاشت حلزون شنوایی در کشور در سال 1371 انجام شد که خوشبختانه موفقیت‌آمیز بود و ایران را در زمینه کاشت حلزون شنوایی به کشوری پیشتاز در منطقه تبدیل کرد. دیگر کشورهای منطقه در خلیج‌فارس و خاورمیانه این عمل را یک‌دهه بعد از ما شروع کردند. نتایج مثبت اعمال جراحی کاشت حلزون در کشور سبب شد نام ایران در مجامع علمی دنیا به‌عنوان قطب قدرتمند کاشت حلزون مطرح شود. امروزه کمتر کنگره کاشت حلزونی در آسیا، خاورمیانه و حتی در اروپا برگزار می‌شود که از پزشکان ایرانی برای سخنرانی دعوت نشود یا ایران را شریک فعالیت‌های علمی خود ندانند. ‌ پیشرفت‌های اخیر پزشکی در زمینه کاشت حلزون شنوایی تا چه حد در کاهش تعداد ناشنوایان کشور موثر بوده است؟ اگر والدین کودک ناشنوا، به‌موقع کودک را نزد پزشک ببرند و از طرف دیگر، جراحان امکانات کافی در اختیار داشته باشند، دیگر هیچ شخص ناشنوایی در کشور نخواهیم داشت. البته کاشت حلزون تنها مختص کودکان ناشنوا و کم‌شنوا نیست، بلکه برای افراد بزرگسالی هم که بر اثر تصادف، مننژیت و گرفتاری مغزی، شنوایی خود را از دست می‌دهند، می‌توان عمل کاشت حلزون شنوایی را انجام داد. ‌ در خبرها آمده بود بسیاری از افرادی که نیاز به کاشت حلزون شنوایی دارند، از کشورهای دیگر به ویژه کشورهای منطقه برای اعمال جراحی به ایران مراجعه می‌کنند. لطفا بیشتر در این مورد توضیح دهید. کیفیت بالای اعمال جراحی و ارزانی این اعمال در ایران، باعث شده امروزه بیماران از کشورهای همسایه و کشورهای حاشیه خلیج‌فارس برای درمان راهی ایران شوند. این افراد از کشورهای تاجیکستان، آذربایجان، کویت، امارات، قطر و عراق به‌جای سفر به اروپا، برای درمان به ایران می‌آیند و خدماتی با کیفیت مشابه اروپا را با یک‌سوم قیمت در ایران دریافت می‌کنند. قرابت‌های فرهنگی و مذهبی از دیگر دلایل گرایش این توریست‌ها به ایران است. طی هماهنگی‌های صورت‌گرفته با وزارت بهداشت، قرار است مراجعات این گردشگران، انتظام یابد. موضوع دیگر آموزش جراحان کشورهای همسایه مانند عراق، تاجیکستان و... از سوی جراحان ایرانی است که در دانشگاه علوم پزشکی تهران و بیمارستان‌های وابسته به این دانشگاه مانند امیراعلم آموزش می‌بینند. ‌ اخیرا تعداد مراکز کاشت حلزون شنوایی در کشور توسعه پیدا کرده که نتیجه آن کاهش مراجعات از شهرستان‌ها به تهران بوده است. لطفا درمورد چگونگی توسعه مراکز کاشت حلزون از ابتدا تاکنون توضیح دهید. پس از تاسیس مراکز کاشت حلزون شنوایی در بیمارستان امیراعلم، حضرت‌رسول، بقیه‌الله و لقمان در تهران، با توجه به افزایش جمعیت کشور و بالا بودن آمار ناشنوایان به دلیل شیوع ازدواج‌های خویشاوندی و از سوی دیگر مشکلات ناشی از تردد از شهرستان به تهران (با توجه به اینکه حتی پس از عمل جراحی کاشت حلزون شنوایی، بیمار نیازمند توانبخشی پس از عمل است)، قرار شد اقداماتی برای توسعه مراکز کاشت در شهرستان‌ها صورت پذیرد. در حقیقت با حمایت هیات‌‌امنای صرفه‌جویی ارزی وزارت بهداشت، این توسعه صورت گرفت و در حال حاضر 11 مرکز در سراسر کشور شامل تهران (چهار ‌مرکز)، مشهد، اصفهان، شیراز، اهواز، همدان، تبریز و کرمان در زمینه کاشت حلزون شنوایی به فعالیت مشغولند که توانبخشی پس از عمل کاشت، در زمینه آموزش زبان در تبریز به زبان ترکی و در اهواز به زبان عربی است. ‌ در خبرها به حذف فهرست انتظار متقاضیان کاشت حلزون شنوایی در مراکز کاشت اشاره کرده بودید. لطفا در این مورد بیشتر توضیح دهید. در گذشته به دلیل کمبود بودجه تخصیص داده‌شده برای اعمال جراحی کاشت حلزون از سوی هیات‌امنای ارزی، بیماران ماه‌ها و در مواردی سال‌ها در فهرست انتظار جراحی منتظر می‌ماندند. این در حالی بود که زمان طلایی برای کاشت حلزون شنوایی در کودکان، زیر سه‌سال است و هرچه سن کودک کمتر باشد، نتیجه عمل موفقیت‌آمیزتر خواهد بود. طولانی‌شدن زمان انتظار برای جراحی، تاثیر منفی در زبان‌آموزی کودک، بر جای می‌گذارد، اما خوشبختانه با تخصیص بودجه برای خرید پروتز شنوایی از سوی دولت طی ماه‌های اخیر، تعداد اعمال جراحی در کشور افزایش یافته و فهرست انتظار در مراکز درمانی رو به کاهش است، به گونه‌ای که در برخی مراکز کاشت در تهران، فهرست انتظار حذف شده است. ‌ چه تعداد ناشنوا در کشور داریم؟ آمار دقیقی در این زمینه نداریم، اما از حدود هزار نوزاد متولدشده در کشور، یکی دچار ناشنوایی یا کاهش شنوایی است که نیاز به کاشت حلزون شنوایی دارد. ‌ یکی از فناوری‌هایی که در سال‌های اخیر در زمینه جراحی گوش و با هدف کمک به افراد ناشنوا و کم‌شنوا پدید آمده و در مورد آن در «سومین کنگره بین‌المللی کاشت حلزون شنوایی» دستاوردهایی ارایه شد، «سمعک‌های قابل کاشت» است. لطفا در این مورد بیشتر توضیح دهید. برخی جراحی‌هایی که امروز روی گوش افراد با هدف تقویت شنوایی استفاده می‌شود، انقلاب بزرگی در جراحی‌های گوش ایجاد کرده‌اند که از آن جمله می‌توان به سمعک‌های قابل کاشت اشاره کرد که الزاما برای افراد ناشنوا استفاده نمی‌شوند بلکه برای افراد با کاهش شنوایی نیز کاربرد دارد. این سمعک‌ها اغلب به بیمارانی که نمی‌خواهند از سمعک‌های معمولی استفاده کنند، توصیه می‌شود زیرا افرادی که از سمعک استفاده می‌کنند، مستعد ابتلا به عفونت گوش هستند. همچنین به دلیل وجود جسم خارجی، در گوش خود احساس پربودن می‌کنند. قابل افزایش‌نبودن قدرت سمعک و مشکلات ناشی از زیبایی در استفاده‌کنندگان به‌خصوص در خانم‌ها، از جمله مواردی است که باعث افزایش تقاضای سمعک‌های کاشتی می‌شود. ‌ عمل کاشت سمعک BAHA برای اولین‌بار در خاورمیانه، توسط شما در کشور انجام شد. این سمعک‌ها برای چه کسانی کاربرد دارد؟ این روش برای کسانی که نقایص مادرزادی گوش میانی و خارجی داشته یا ناشنوایی یک طرفه یا عفونت مقاوم به درمان دارند، کاربرد دارد که در حال حاضر از این تکنیک به‌صورت وسیعی استفاده می‌شود. ‌‌ لطفا در مورد دیگر روش‌های نوین جراحی گوش در کشور بیشتر توضیح دهید. در سال 1380 یک عمل جراحی گوش را برای فردی که مبتلا به آترزی (فقدان لاله و کانال گوش) بود، انجام دادم که این عمل برای نخستین‌بار در خاورمیانه در ایران انجام شد. در سال 1385 عمل VSB را زمانی روی یک مریض در کشور انجام دادم که این عمل هنوز در بسیاری از کشورهای پیشرفته از جمله در کانادا انجام نمی‌شد. این جراحی برای بیماران دچار کاهش شنوایی بر اثر عوامل ارثی یا برای عده‌ای کاربرد دارد که سیستم صوتی گوش آنان، دچار صدمات شده و در نتیجه آن، در سیستم طبیعی شنوایی‌شان، اختلال‌هایی پدید آمده است. در مجموع باید گفت از آنجا که بسیاری از بیماری‌های گوش، مانند انواع تومورهای بدخیم و خوش‌خیم، با حیات فرد رابطه مستقیم دارد و زندگی او را تهدید می‌کند، درمان آن نیازمند جراحانی متبحر است که خوشبختانه در کشور از این نظر کمبودی احساس نمی‌شود و تمامی جراحی‌های پیشرفته در این زمینه، در ایران قابل انجام است و امید می‌رود همان‌طور که در بیش از دو دهه گذشته در زمینه جراحی گوش در منطقه پیشتاز بودیم، بتوانیم همچنان موقعیت خود را حفظ کنیم. ‌ نقش توانبخشی‌های پس از عمل جراحی کاشت حلزون، به چه میزان در موفقیت نتیجه عمل جراحی تاثیر دارد؟ اکثر بیمارانی که عمل کاشت حلزون شنوایی برای آنان انجام می‌شود، تجربه‌ای از اصوات ندارند و معنی صداها را نمی‌فهمند در حقیقت مرحله زبان‌آموزی برای این افراد پس از کاشت حلزون آغاز می‌شود. از این پس کار تیم‌های توانبخشی مراکز کاشت حلزون شنوایی، متشکل از ادیولوژیست (کارشناس شنوایی‌شناسی)، گفتاردرمانگر، روانشناس و... آغاز می‌شود. این افراد ضمن انجام تنظیمات روی دستگاه‌ها، بیمار را برای شنیدن صداهای محیط آماده می‌کنند. سپس همان‌طور که همه ما در کودکی اشیا را دیده، شناخته و تلفظ کرده‌ایم، کودکی که عمل کاشت حلزون روی او انجام شده است، با نام و صدای اشیا ‌آشنا شده و به‌تدریج گفتار روزانه ما را تمرین می‌کند. در حقیقت، به دلیل همین آموزش‌هاست که می‌توان به زبان‌های مختلف فارسی، ترکی، عربی و... تلفظ کند در این مرحله، امکان آموزش چند زبان به طور همزمان به کودک وجود دارد. ‌ افق‌های آتی روش‌های درمان اختلالات شنوایی را چگونه می‌بینید؟ با توجه به توسعه اعمال جراحی کاشت حلزون شنوایی طی دو دهه اخیر، انتظار می‌رود افق‌های روشنی پیش‌روی این رشته قرار گیرد؛ ساده‌ترین آن بهره‌گیری از تکنولوژی‌های جدید سمعک‌های مرسوم کنونی با بازطراحی است، به‌گونه‌ای که سمعک‌های جدید نقص‌های سمعک‌های موجود را نداشته باشند. هم‌اینک صدای سمعک‌های موجود، صدایی مصنوعی است و با وجود پیشرفت‌هایی که در فناوری تولید این سمعک‌ها پدید آمده است، باز هم نمی‌توانند صدای طبیعی را به گوش فرد برسانند. این سمعک‌ها با حذف باندهای فرکانسی، صدایی شبیه آدم‌آهنی تولید می‌کنند که پیش‌بینی می‌شود در دهه‌های آتی و به کمک فناوری، بسیاری از مشکلات سمعک‌های کنونی از جمله احساس کیپ‌بودن و انسداد گوش، شنیدن صداهای غیرواقعی و طول عمر کم باتری‌ها حل شود. همچنین امید می‌رود اندازه سمعک‌هایی که در آینده تولید می‌شوند، از سمعک‌های کنونی کوچک‌تر باشد. بعد دیگر تحقیقات که می‌تواند افق روشن‌تری پیش‌روی این رشته قرار دهد، «ژن‌تراپی» و بهره‌گیری از درمان با کمک «سلول‌های بنیادی» است که نتایج مقدماتی آن تاکنون روی حیوانات مثبت بوده است. در صورت توسعه و تکمیل این ‌روش، انتظار می‌رود بخش عمده‌ای از مشکلات موجود در این رشته حل شود. برای توسعه این عرصه ‌باید حامل‌های ژن برای ورود به گوش مناسب باشند. مساله دیگر، فراهم‌شدن امکان تبدیل یک سلول بنیادی به یک سلول حساس شنوایی و مشکل سوم، رسیدن ژن‌های موجود شنوایی به حد کفایت است که در صورت بسط و گسترش تحقیقات روی این سه حوزه و حل مشکلات فوق، گام‌های موثری در زمینه اصلاح شنوایی برداشته خواهد شد. افزودن نتایج مربوط به ژن‌درمانی به شرطی قابل انجام است که بتوان گوش داخلی را اصلاح کرد تا قدرت و عمل سلول‌های عصبی که پیام الکتریکی کاشت حلزون شنوایی را به مغز می‌رسانند، افزایش داد. خوشبختانه کشف مواردی همچون «نوروتروفین» (3) و «BDNF» به‌عنوان دو فاکتور رشد می‌تواند به افزایش و حفظ این سلول‌های عصبی کمک کند. به کارگیری این روش‌ها حتی در زمینه کاشت حلزون شنوایی هم می‌تواند نتایج بسیار بهتری نسبت به نتایج فعلی داشته باشد و پیش‌بینی می‌شود، دستگاه‌های کاشت حلزون شنوایی آینده بتوانند با تزریق و رهاسازی فاکتور رشد در گوش، ارتباط هرچه موثرتر بین مغز و دستگاه‌ را فراهم آورند. همچنین توسعه سمعک‌های قابل کاشت با توانایی بیشتر که بتوانند طیف وسیع‌تری از بیماران را پوشش دهند، از اهداف دیگر است. در حال حاضر، باتری سمعک‌های قابل کاشت در خارج سر قرار دارد، تمام سعی پژوهشگران و محققان این حوزه آن است که باتری نیز تماما در داخل سر قرار گرفته و جزء ‌بیرونی نداشته باشد. ‌ و سخن پایانی؟ در اینجا ذکر دو نکته را بسیار ضروری می‌دانم؛ نخست اینکه 30سال پیش که عمل کاشت حلزون شنوایی در دنیا آغاز شد، عده‌ای به نتایج آن خوش‌بین نبودند و با شک و تردید به آن نگاه می‌کردند؛ اما امروزه شاهدیم این روش به یکی از درمان‌های پایه‌ای در درمان شنوایی تبدیل شده است. از سوی دیگر، با وجود آینده روشن ژن‌درمانی در این رشته، همان‌گونه که عنوان شد، این روش هنوز در مرحله مقدماتی قرار دارد و در نتیجه، مردم نباید به امید استفاده‌ از این درمان‌های جدید، درمان‌های رایج کنونی خود را رها کنند. زیرا بر اساس پیش‌بینی‌های علم پزشکی، بهره‌گیری از ژن‌درمانی و سلول‌های بنیادی در دهه‌های آینده روی بیماران قابل انجام است و به‌زودی در دسترس قرار نمی‌گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.