|

اشاراتی درباره عکاسی و تصویربرداری از تئاتر

میل به جاودانگی با ثبت لحظه

هدیه اکبری: تئاتر واژه‌ای است یونانی و در لغت به معنای چیزی که مخاطب به آن نگاه می‌کند. از زمان ورود تئاتر که شاخه‌ای از هنرهای نمایشی است این هنر مشکلات و مسایل اجتماعی را در هر دوره‌ای با گونه‌های مختلفی مانند اپرا، باله، کابوکی، خیمه‌شب‌‌بازی و پانتومیم بر روی صحنه برده است. درست است که تاریخچه رشته پرطرفدار تئاتر مربوط به یونان باستان و رم در قبل از میلاد مسیح است، اما کشورهای دیگر از جمله ایران نیز این هنر را ادامه دادند و تکمیل‌کننده آن شدند. با توجه به اینکه تئاتر میل به جاودانگی با ثبت لحظه دارد و این امر در ذات او هویداست از همان زمان یونان باستان با کشیدن نقاشی این هنر به ثبت می‌رسد تا امروز که حرفه‌ای دیگر به نام عکاسی تئاتر از دل این هنر بیرون آمد و موجب شد تا لحظه‌به‌لحظه یک نمایش به ثبت برسد. تصویربرداری از نمایش روی صحنه تئاتر، ماهیت خود را دارد؛ اما چیزی که در این دوران به‌خصوص در دودهه اخیر بسیار به‌چشم می‌خورد عکاسی از یک اثر نمایشی است. این اتفاق از زمانی رخ داد که دوربین آنالوگ به دست مردم رسید و به خانه مردم راه پیدا کرد. اگر بخواهیم ایرادی بر عکاسی با دوربین آنالوگ بگیریم، می‌توانیم بگوییم که عکاسی با این دوربین تنها عکسی به عنوان یادگار از دکور و لباس و چهره بازیگر از یک نمایش را به‌جا می‌گذاشت؛ اما با ورود دوربین‌های دیجیتال به این عرصه این فاجعه رنگ تازه‌ای را به خود گرفت تا جایی که هر کسی با تهیه یک دوربین از نمایش، عکاسی کرد و خود را عکاس حرفه‌ای تئاتر خواند. البته نباید نادیده گرفت که این هنر دیجیتالی مزیت‌هایی را نیز با خود به ارمغان آورد که از جمله آن می‌توان از تثبیت این هنر و به اشتراک‌گذاشتن یک عکس از نمایش که همگان را برای دیدن آن ترغیب کند، یاد کرد و تا حدی پیش رفت که انجمنی را زیر نظر خانه تئاتر برای خود به وجود آورد و زیر سایه خانه‌ای به نام خانه تئاتر به فعالیت خود به شکل حرفه‌ای ادامه داد. باعث خوشحالی عکاسان حرفه‌ای تئاتر است که بعد از راه‌اندازی انجمنی به نام انجمن عکاسان خانه تئاتر ایران این هنر شکل تازه به خود گرفت و دیگر مانند دوران گذشته خود عمل نکرد. حتی مانند دیگر گونه‌های عکاسی نیز برخورد نکرد. در عکاسی سینما مساله مهم به تصویرکشیدن درست چهره بازیگران است؛ چرا که تهیه‌کننده فیلم برای عکاسی هزینه پرداخت کرده و عکاسی آن فیلم را هم به چشم یک صنعت می‌بیند؛ اما در این دوران تئاتر به اینگونه نیست. ممکن است عکسی گرفته شود که چهره بازیگر به درستی مفهوم نباشد. در واقع عکاسی تئاتر شکل آرتیستیکی به خود گرفته البته تمام این موضوع را باید مدیون کسی باشیم که زندگی‌اش را وقف تئاتر و عکاسی تئاتر کرده و آن هم سیامک زمردی‌مطلق است که شیوه‌ای جدید را به عکاسی تئاتر ارزانی داد و عکس تئاتر را از صرف یک عکاسی یادگاری درآورد و به هنری‌بودن (منظور از هنری چیزی است که چشم‌نواز باشد) به جای گذاشت. چند نکته مهم وجود دارد که یک عکاس حرفه‌ای تئاتر باید بر آنها واقف باشد، جدای از آن که باید کم عکس بیندازد، نور صفحه مانیتور دوربین او به صحنه آسیبی نرساند یا مدام حین اجرا راه نرود اما باید لحظه‌به‌لحظه نمایش را از پشت ویزور دوربین عکاسی خود زیر نظر داشته باشد. به طور مثال در صحنه بازیگر «الف» در حین صحبت و دیالوگ‌گفتن است اما بازیگر «ب» پشت‌سر او در حال انجام کاری است که از دیالوگ بازیگر «الف» مهم‌تر است و می‌طلبد که آن سوژه ثبت شود. یک عکاس خوب تئاتر باید به درک دراماتیک‌بودن کار دست پیدا کند. یعنی بداند در صحنه بعدی چه کشمکشی شکل می‌گیرد که بتواند همان را به‌درستی ثبت کند و این وابسته به همان فضای میرابودن تئاتر است که تا نور تماشاگران می‌آید آن تئاتر جان خود را نیز از دست می‌دهد. به یاد دارم در نمایش «شب هزارویکم» بهرام بیضایی در اواسط اجراها حمید فرخ‌نژاد به دلیل بیماری بستری شد و نتوانست چند شبی را بازی کند و به‌جای او علی عمرانی دیالوگ‌ها را از روی کاغذ می‌خواند. این مصداق بارز میرابودن تئاتر است که هر شب آن با شب گذشته فرق می‌کند و احتمال دارد اتفاقی بر روی صحنه رخ دهد که در شب‌های دیگر تکرار نشود. اینجاست که عکاسی تئاتر به جاودانه‌شدن یک نمایش کمک می‌کند از همین‌رو چند سالی است که کارگردانان عرصه تئاتر متقاعد شدند برای کار خود از عکاسان حرفه‌ای انجمن عکاسان خانه‌تئاتر استفاده کنند. علی حدادی اصل یکی از این دسته از عکاسان است که در انجمن عکاسان خانه تئاتر ایران عضویت دارد. وی که دانش آموخته نمایش از هنرستان صداوسیما و دارای مدرک کارشناسی ادبیات نمایشی است تا به حال چند نمایشگاه فردی و گروهی پیرامون عکس تئاتر برگزار کرده که آخرین آن نمایشگاه مجازی از نمایش«بیچاره مکبث» به کارگردانی پیام عزیزی بود که البته با استقبال بین‌المللی روبه‌رو شد. چرا که حامی کار امیلیا بلتوسکا کارگردان مشهور لهستانی بود. به این ترتیب این هنرمند در هفته تئاتر ایران که در اردیبهشت 1393 با حضور هنرمندان عرصه تئاتر و سینما برگزار شد، توانست جایزه برگزیده بهترین عکاس سال 1392 را از انجمن عکاسان خانه تئاتر در شب عکاسی تئاتر کسب کند. به عقیده علی حدادی‌اصل آنچه که از پایان اجراها از یک نمایش باقی می‌ماند همان عکس است و در نکته دوم این انجمن عکاسان خانه تئاتر است که توانسته این موضوع را برای کارگردانان جا بیندازد و کارگردانان را برای عکاسی حرفه‌ای تئاتر مجاب کند. حال با این تفاسیر و با همت انجمن عکاسان خانه تئاتر و دیگر اصناف خانه تئاتر این موضوع به تحقق بیشتری دست پیدا کرد تا عکاسانی که زندگی‌شان را وقف عکاسی تئاتر کرده‌اند، بتوانند به این موضوع برسند و عکاس گروه‌های تئاتری نیز باشند. البته به این امید... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.