به بهانه انتشار نسخه دیویدی «کلاس هنرپیشگی»
سخت ساده و پیچیده نیز هم
سعید احمدی
اینکه بگوییم فضای فیلم تنها در ظاهر ساده بهنظر میرسد و «کلاس هنرپیشگی» در اصل بهلحاظ روایی و محتوایی واجد نظام پیچیده است، یک سوال اساسی را پیش میکشد؛ منشأ این پیچیدگی چیست و چگونه بر متن اثر پیاده شده است؟ در ظاهر کارگردان مستبدی را میبینیم که نهتنها از نشاندادن امرونهیهای پیاپیاش به بازیگران ابایی ندارد، بلکه تاکید دارد که ترتیب و محتوای سکانسها به خواست او خواهند بود. بدون هیچ درنگی وارد گفتوگوهای زنده شده و مسیر دیالوگها را تغییر میدهد. جان کلام؛ خودش را بهعنوان رهبر اصلی جهان داستان معرفی کرده و دیگران را پیرو خود میشناساند. این اقتدار در پشتپرده همه فیلمها حضور دارد، اما داوودنژاد شدت بیشتری در نمایش به آن بخشیده است. اما اگر حقیقت ماجرا فقط همین باشد، چگونه میتوان ادعای «پیچیدگی نوآورانه» داشت؟ پاسخ در دادههای بهظاهر کماهمیت است. در آخرین مونولوگ مادر خانواده میگوید: «عشق، عشق، عشق. فقط عشق میتونه مارو نجات بده.» بلافاصله صدای داوودنژاد جواب میدهد: «شعارتو دادی راحت شدی دیگه.» اینجاست که روزنه عجیبی دیده میشود؛ روزنهای که ما را به لایههای زیرین میبرد. کارگردانی که از
خودش ظاهر مستبدی نشان میداد، اجازه میدهد یکی از شخصیتها «شعار دلخواهش» را سر دهد؛ شعاری که برخلاف محتوای فیلم، (حداقل تا سکانس ماقبل آخر) حس میشود؛ چطور ممکن است در دنیای پول و سکه، عشق منجی ما باشد! در حقیقت سلطه شخصیتهای داستان، در مقابل اقتدار کارگردان، از همان ابتدا حضور داشت. اما چگونه و چطور؟ از همان سکانس ابتدایی که داوودنژاد بازیگران را راهنمایی میکند، دو شگرد آغاز میشود و تا انتها ادامه دارد؛ اول تعریف اعضای خانواده بهعنوان اصلیترین عنصر صحنه. دوم ادغام و یکیکردن صحنه نمایش و پشتصحنه. داوودنژاد بازیگرانش را در تکتک بخشهای صحنه چیده است. هر گوشهای از خانه کسی نشسته یا ایستاده. طوری که انگار صحنه یعنی همین انسانها. اما برای تمهید دوم، دو روش دارد: اول نشاندادن عمدی پشتصحنه یا تصویربردار. اینطور پشتصحنه به یک فضای توهمی تقلیل پیدا کرده و مخاطب با یک فضای یکنواخت مواجه میشود. روش دوم بازیهای بسیار واقعگرای بازیگران است. طوری که حضور دوربین را انکار میکنند. اکنون که مشخص شد رهبر واقعی همانا انسانهای تنها و رنجکشیده داستان هستند، یافتن سرچشمه امر پیچیده آسان میشود. مادر، همه
اعضای خانواده را جمع کرده تا حرفهای حساب را بشنود و راهی برای آشتی پیدا کند. ولی این اجتماع از اختیار مادر خارج و تسلیم جمع میشود. یا اتفاقی که برای پدر نیکی میافتد. پدر در همان جمع تسلیم خواست دخترش میشود؛ پدری که با رفتارهای ظاهری قصد دارد خودش را مقتدر نشان دهد. درواقع منشأ این پیچیدگی در خود شخصیتهاست. یا به عبارت بهتر در خود زندگی است و نحوه بسط آن پرداخت واقعگرایانه به زندگی و انسانهاست. شباهت رفتار کارگردان به مادر و پدر نیکی، به اصالت جهان واقعی اشاره نمیکند بلکه به اصالت شهود در بطن زندگی و پیچیدگیهایش دلالت دارد؛ «باری، زیستن سخت ساده است و پیچیده نیز هم*» *مارگوت بیکل، برگردان احمد شاملو.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.