|

نه انگلیس ویکتوریایی است نه ایران احمدشاهی!

فریدون مجلسی . کارشناس روابط بین‌الملل

وقتی قرار است چند سطری درباره روابط ایران و انگلیس بنویسم، دیگر جای آن نیست که از برادران «شرلی» آغاز کنم، به «ساکس» و «راولینسون» و «دارسی» بپردازم، به ملی شدن صنعت نفت و 28مرداد و به اشغال‌های خودسرانه و بدحاصل دن‌کیشوت‌های وطنی، تا نقش آن کشور در شرایط کنونی و مذاکرات هسته‌ای، همین اشاره کافی است. اما واقعیت این است که در رابطه سیاسی به معنی مدرن، پس از ترکیه که ارتباطات گسترده‌اش به قبل از صفویه بر می‌گردد، بریتانیا دارای قدیمی‌ترین رابطه مستمر سیاسی با ایران بوده است و بعد از آن نوبت به روسیه می‌رسد. زمانی، ایران با وجود محدودیت‌های فرهنگی و اجتماعی دوران صفوی، روی‌هم‌رفته از لحاظ سیاسی و اقتصادی کشور مقتدری بود و برای انگلستان مقرون به صرفه بود که به آن به صورت مشتری بالقوه بنگرد و در دورانی که دیپلماسی به معنای نیرنگ‌زدن و امتیاز گرفتن بود، این نقش را در ایران به‌خوبی بازی کرد! اما باید گفت در آن ارتباط کلاسیک انگلیسی‌ها دو دیدگاه سوداگرانه و حیثیتی داشتند. دید سوداگرانه همانی بود که منجر به رفتاری استعماری می‌شد، یعنی نتیجه‌اش بهره‌مندی انحصاری از بازارهای بالقوه و بالفعل جهانی بود. چه برای خرید و چه برای فروش در ایران می‌توانست از هر دو جنبه جذابیت لازم را داشته باشد، ایرانیان از سال 1722 که در جنگی داخلی حاکمیت متمرکز اصفهان را از دست دادند، وارد دوران «میلیتاریستی» ویران‌کننده شدند، هرچند در دوران نادر و کریمخان و آغامحمدخان توانستند موجودیت ایران را حفظ کنند، اما بنیه اقتصادی آن‌ را نابود کرد و شرایط فرهنگی و اجتماعی آن را به قهقرا برد و بعد از آن نیز در زمان محمدشاه و ناصرالدین‌شاه درگیر جنگ‌های دیگر بود. می‌خواهم نتیجه بگیرم که فقر خودساخته ایرانیان، جذابیت این کشور را از دیدگاه استعماری از بین برد. برای ما جز روده و سالامبور و برگه زردآلو چیزی برای صدور باقی نمانده بود! در این دوران طولانی که امضای قرارداد «دارسی» موجب کشف نفت شد و نقطه‌عطفی به وجود آورد، دیدگاه انگلستان نسبت به ایران، طمع‌ورزی اقتصادی نبود، بلکه رنگ حیثیتی و رویای ایفای نقش اربابانه داشت؛ نقشی که بیش از هرچیز بر غرور ایرانیان تاثیر منفی گذاشت و در قضیه تنباکو و قضیه ملی‌شدن نفت، بازخورد یافت و خودنمایی کرد. در آن دوران، بریتانیا، ایران را دولتی حایل و سپری میان روسیه توسعه‌طلب و هند می‌دانست که گوهر تاج امپراتوری بریتانیا بود. از این‌رو، به بقا و حفظ استقلال ایران اهمیت می‌داد. اما فراموش هم نکرده بود که همین ایران چند دهه قبل خودش در زمان نادر وارد دهلی شده و حسابش را بر سر حمایت گورکانی از ماجرای قندهاری‌ها تصفیه کرده بود. به عبارت دیگر، گرچه؛ بریتانیا، خواهان بقا و استقلال ایران بود، اما نه به اندازه‌ای که فیل امپراتوری خودش یاد هندوستان کند! این رفتارهای متکبرانه بریتانیایی‌ها بود که به ملی‌شدن صنعت نفت رنگ سیاسی و احساساتی فوق‌العاده بخشیده بود. آخرین باری که انگلیسی‌ها خودی نشان دادند حمایتشان از واقعه 28مرداد ارتش شاهنشاهی علیه دولت مصدق بود. دیدگاه‌های بعدی ایران نسبت به بریتانیا به جای توجه به شرایط موجود، توجه به شرایط و رخدادهای گذشته بوده است. واقعیت این است که بعد از جنگ جهانی‌دوم، بریتانیا دیگر آن سرور جهانی نبود! بلکه بازیگری در کنار یا پشت سر آمریکا در جنگ سرد بود که در مقابل آن روسیه قرار داشت. منتظر تشکیل اتحادیه اقتصادی اروپا باید می‌ماند تا به عضویت پذیرفته شود! تدریجا قدرت‌های اقتصادی بزرگ‌تری مانند ژاپن و حتی فرانسه در برابرش علم شدند و بعد نوبت چین و هند و برزیل رسید! در این دوران، وضعیت ایران نیز تغییر کرد. از کشوری فقیر و منزوی، بی‌سواد و بی‌بهداشت، به کشوری رو به توسعه تبدیل شد و اگر جنگ عراق و آثار داخلی بعد از آن نبود، کشورمان با سرمایه‌گذاری‌های فرهنگی و صنعتی فزون‌تر، در مقابل دولتی مثل انگلیس می‌توانست جایگاه و شأنی برابر داشته باشد. اما برخی توهمات حاکم نشأت‌گرفته از تاریخ موجب شده است بسیاری از ایرانیان، با همان دیدگاه دایی‌جان ناپلئونی، به بریتانیا و به خودشان بنگرند. یعنی آن کشور را در پوست شیر ببینند و از سوی دیگر، به جای توقع روابط برابر و محترمانه و استوار، خود را در شرایط مفلوک قاجاری بپندارند! اکنون، باید ایران خود را کشوری چندین برابر بزرگ‌تر از بریتانیا، با جمعیتی 50درصد بیشتر، با منابع طبیعی و انسانی فراوان، با بزرگ‌ترین منبع انرژی مجموع گاز و نفت در جهان و با موقعیت استراتژیک استثنایی میان اروپا و آسیا ببیند. در این قالب به مذاکرات خود برای حل نهایی قضیه هسته‌ای و پایان‌دادن به آن ادامه دهد. خصوصا که در این باره آقای جک استراو، سابقه طولانی حسن نیت و اقدام فعالانه‌اش را نشان داده است. اشغال دوسال پیش سفارت بریتانیا بازی زیان‌بخشی به منظور بهره‌گیری از احساسات خفته و فراموش‌شده ایرانیان درباره روابط قرون گذشته بریتانیا بود که لطمه حیثیتی بزرگی بر ایران وارد کرد. بریتانیا هنوز یک کشور مهم اقتصادی جهان است و ایران در روابط خود با این کشور، باید وجود ده‌هاهزار ایرانی غالبا کارشناس و موثر را که در آن کشور زندگی می‌کنند و می‌توانند پایگاه‌های اقتصادی و فرهنگی مفیدی برای کشور باشند، در نظر داشته باشد! باید تجدید روابط را ارج نهیم و به طور دوجانبه از آن بهره‌مند شویم. دیپلماسی به معنی برقراری رابطه است نه به معنی قطع آن!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.